Κρωμναίες με την χαρακτηριστική τοπική ενδυμασία τους (ζουπούνας)
Κρωμναίες με την χαρακτηριστική τοπική ενδυμασία τους. Αποστολέας Ι. Τζαβταρίδης από την Καλαμαριά της Θεσσαλονίκης)
Απεικονίζει δύο γυναίκες από την Κρώμνη –μιας από τις ιστορικότερες και πλουσιότερες ορεινές περιοχές της Χαλδίας στον Πόντο– να ποζάρουν σε φωτογραφικό ατελιέ (στούντιο) της εποχής (1900).
1. Ιστορικό Πλαίσιο - Η γεωγραφική κοιτίδα (Κρώμνη Χαλδίας): Η Κρώμνη ήταν μια απομονωμένη αλλά ακμαία ορεινή περιοχή νοτιοδυτικά της Τραπεζούντας, γνωστή για την σκληροτράχηλη ζωή των κατοίκων της και το ακμαίο ελληνικό στοιχείο της. Οι Κρωμναίοι διέθεταν ισχυρή τοπική ταυτότητα, διατηρώντας ήθη, έθιμα και αρχαιόγλωσσα ιδιώματα.
Το τέλος ενός κόσμου και η μνήμη: Φωτογραφίες αυτού του τύπου, τυπικές από τις αρχές έως τα μέσα του 20ου αιώνα, αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια μιας κοινωνίας που ξεριζώθηκε βίαια με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή Πληθυσμών (1922-1923). Η δημοσίευσή τους σε περιοδικά ή λευκώματα της εποχής στην Ελλάδα (από πρόσφυγες εγκατεστημένους σε περιοχές όπως η Καλαμαριά) αποτελούσε πράξη αντίστασης στη λήθη και αναπόλησης της χαμένης πατρίδας. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
2. Λαογραφική Ανάλυση (Η Ενδυμασία). Η φορεσιά των Κρωμναίων γυναικών είναι περίπλοκη, πολυεπίπεδη και φανερώνει την υψηλή αισθητική και τεχνογνωσία της λαϊκής τέχνης στον Πόντο:
Κεφαλόδεσμος (Τάπλα-Κουρσίν): Στο κεφάλι φορούν την τάπλα, έναν ειδικό κεφαλόδεσμο κόσμημα (χαμηλό δισκοειδές φέσι) με κεντητά ή τυπωμένα σχέδια, τυλιγμένο γύρω από τον τράχηλο με υφασμάτινα δέματα.
Εξωτερικό ένδυμα (Κατηφές / Κοτσίκ ή Κοντές / Σάλτα): Φορούν πανωφόρι από μαύρη ή σκούρα μπλε βελούδο, διακοσμημένη με λεπτές χρυσωπές παρυφές - κεντήματα χρυσοκλωστής συρματερό.
Εσωκάρδιον και Ζώνη (Σπαρέλ & Ταραμπουλούς): Διακρίνεται το σπαρέλ (στηθοδέσμο/στηθούρι) από μεταξωτό ή βαμβακερό κλαδωτό ύφασμα, καθώς και η περίφημη μεταξωτή ζώνη, γνωστή ως ταραμπουλούς (ονομασία που παραπέμπει στην Τρίπολη της Αφρικής, απ' όπου εισάγονταν αρχικά τα πολυτελή αυτά υφάσματα μέσω του εμπορίου).
Λαχόρ/ποδιά: Κάτωθεν δεσπόζει το μάλλινο χρωματιστό, ριγωτό λαχόρι ύφασμα οικιακής υφάνσεως που τυλίγεται γύρω από το σώμα.
3. Κοινωνιολογική Προσέγγιση - Η θέση της γυναίκας και η συλλογικότητα: Η στάση των δύο γυναικών —πιασμένων αγκαζέ ίσως δεν είναι τυχαία. Στην παραδοσιακή ποντιακή κοινωνία, η γυναίκα δεν ήταν απλώς φορέας της παράδοσης, αλλά ο βασικός πυλώνας της οικογενειακής και κοινοτικής συνοχής. Ο χορός και η κοινή εμφάνιση συμβόλιζαν την αλληλεγγύη, την συνοχή της κοινότητας και την συμμετοχή στα κοινά δρώμενα του χωριού.
Η επίδειξη της κοινωνικής θέσης (Status): Τα πολυτελή υφάσματα (μετάξι, χρυσοκέντητες παρυφές, ταραμπουλούς και τα κοσμήματα) αποδεικνύουν ότι η φορεσιά δεν είχε μόνο χρηστικό ή προστατευτικό χαρακτήρα (λόγω του ψυχρού ορεινού κλίματος της Κρώμνης), αλλά λειτουργούσε και ως σύμβολο κοινωνικού κύρους και οικονομικής ευρωστίας της οικογένειας.
Η ανάγκη πολιτιστικής επιβίωσης στον ελλαδικό χώρο: Η αποτύπωση και διάδοση αυτής της εικόνας στους κόλπους της προσφυγικής διασποράς λειτούργησε ως γέφυρα συνέχειας του πολιτισμού. Οι πρόσφυγες, αντιμετωπίζοντας την κοινωνική περιθωριοποίηση και την πρόκληση της ενσωμάτωσης στη νέα πατρίδα, χρησιμοποίησαν τα πολιτιστικά τους σύμβολα (φορεσιές, χορούς, ήθη) για να περιφρουρήσουν την αξιοπρέπεια και τη συλλογική τους ταυτότητα. Κρώμνη Πόντου (Korom Korum Trabzon) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com