Η οικογένεια Πυροβολίδη (Τσάτοβ) από την Τραπεζούντα στον Καύκασο στα τέλη του 19ου αιώνα (Φωτογραφία από το αρχείο της Ε.Π.Μ.)
Η οικογένεια Πυροβολίδη (Τσάτοβ) από την Τραπεζούντα στον Καύκασο στα τέλη του 19ου αιώνα (Φωτογραφία από το αρχείο της Ε.Π.Μ.)
Η φωτογραφία αυτή αποτελεί ένα εξαιρετικό οπτικό τεκμήριο της κοινωνικής δομής, της οικογενειακής συνοχής και της ενδυματολογικής ταυτότητας του Ποντιακού Ελληνισμού κατά τα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ου αιώνα. Απεικονίζει την οικογένεια Πυροβολίδη (Τσάτοβ) από την Τραπεζούντα, αποτυπώνοντας την πολυπληθῆ, πατριαρχική αγροτική/αστική οικογένεια της εποχής.
1. Κοινωνική δομή και οικογενειακοί ρόλοι - Η Πατριαρχική Οικογένεια. Στο κέντρο και στα πλάγια δεσπόζουν οι γενιές της οικογένειας. Ο ηλικιωμένος πατριάρχης δεξιά, με την επιβλητική λευκή γενειάδα συμβολίζει την ηλικιακή αυθεντία, την σοφία και τη συνέχεια του γένους. Δίπλα του και γύρω του συγκεντρώνονται τα παιδιά, οι σύζυγοι και τα εγγόνια.
Η Θέση της γυναίκας: Οι γυναίκες της οικογένειας φέρουν παραδοσιακά μαντήλια (λετσέκια - καλύμματα κεφαλής) και σκουρόχρωμα παραδοσιακά ενδύματα, ενώ οι νεότερες κοπέλες στο πίσω κέντρο ξεχωρίζουν με τα περίτεχνα κεφαλoκαλύμματα (τάπλες) και τις πλεξούδες τους, αποτυπώνοντας την τυπική αισθητική των ποντιακών οικογενειών της περιοχής της Τραπεζούντας.
Η Πολυτεκνία ως Κοινωνικό Κεφάλαιο: Ο μεγάλος αριθμός παιδιών αντανακλά την αξία της οικογένειας ως παραγωγικής και κοινωνικής μονάδας στην καθ' ημάς Ανατολή, όπου τα εργατικά χέρια στην γεωργία και το εμπόριο ήταν απαραίτητα.
2. Λαογραφία και ενδυματολογία - Φορεσιές και κεφαλοδέματα: Οι νεαρές κοπέλες στο πίσω πλάνο φορούν παραδοσιακά κεντημένα πανωφόρια (κατηφέδες) και (τάπλες) κεφαλόδεσμους διακοσμημένους με νομίσματα (φλουριά) ή ασημικά, στοιχείο που καταδεικνύει την οικονομική κατάσταση της οικογένειας και την εθιμική προίκα.
Ανδρική Αμφίεση: Οι άνδρες φορούν σακάκια και παραδοσιακές μπότες (δερμάτινα υποδήματα εποχής).
Η αίσθηση της κοινότητας: Η διάταξη των μελών μπροστά από τον ξύλινο φράχτη («τσάτμα») είναι τυπική των φωτογραφείων της εποχής ή των αυλών των αγροτικών σπιτιών, όπου η ιδιωτική οικογενειακή ζωή συνδεόταν άμεσα με τη γειτονιά και την ύπαιθρο.
Η ανάλυση των ενδυματολογικών στοιχείων, των κεφαλόδεσμων και των κοσμημάτων των γυναικών στην ιστορική φωτογραφία της οικογένειας Πυροβολίδη (Τσάτοβ) από την Τραπεζούντα αποκαλύπτει σημαντικά στοιχεία για την κοινωνική θέση, την ηλικιακή διαστρωμάτωση και την τοπική παράδοση του ποντιακού ελληνισμού:
Κεφαλόδεσμοι και Χτενίσματα (Νεαρές Γυναίκες / Κόρες)
Οι νεαρές κοπέλες στο πίσω και μεσαίο επίπεδο φέρουν περίτεχνα παραδοσιακά καλύμματα κεφαλής -τάπλες- κεφαλόδεσμους (είδος δισκοειδούς χαμηλού φεσιού) διακοσμημένου με μεταλλικά στοιχεία και νομίσματα. Τα μαλλιά τους είναι πλεγμένα σε μακριές πλεξούδες (τσάμι͜ας) που πέφτουν στην πλάτη, στοιχείο που συχνά δήλωνε την ανύπαντρη ή νεαρή ηλικιακή ομάδα στην παραδοσιακή κοινωνία. Τα τσάμι͜ας έχουν πολυτραγουδηθεί απο την λαϊκή μούσα του Πόντου.
Οι μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες (όπως η μητέρα στο κέντρο και η γυναίκα στα αριστερά) φορούν σκουρόχρωμες μαντήλες (λετσέκια - παραδοσιακό κεφαλόδεσμο) που καλύπτουν πλήρως τα μαλλιά, συμβολίζοντας τον έγγαμο βίο, τη σεμνότητα και τον κοινωνικό ρόλο της νοικοκυράς.
Ενδύματα και Πανωφόρια: Διακρίνονται λευκά, κεντημένα ή υφαντά επάνω ενδύματα, ανοιχτόχρωμες ζουπούνες και πουκάμισα με γεωμετρικά και παραδοσιακά μοτίβα στις νεότερες γυναίκες, τα οποία φανερώνουν την τοπική αστική και ημιαστική επιρροή της περιοχής της Τραπεζούντας. Οι μεγαλύτερες γυναίκες φορούν βαριά, σκουρόχρωμα πανωφόρια και φούστες από ανθεκτικά υφάσματα (τσόχα ή βαμβακερά), καθώς και τις παραδοσιακές ριγωτές ποδιές (φοτάδες) κατάλληλες για την καθημερινή αγροτική και οικογενειακή ζωή.
Κοσμήματα και συμβολισμοί: Στο στήθος των νεαρών κοπελών διακρίνονται περιδέραια και στολίδια φτιαγμένα από ασημένια νομίσματα (φλουριά), τα οποία αποτελούσαν παραδοσιακό τμήμα της προίκας και ένδειξη της οικονομικής ευρωστίας ή της κοινωνικής θέσης της οικογένειας.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com