Οικογενειακό πορτρέτο (Μαυρόπουλων) από τον Πόντο. Παραδοσιακές και μοντέρνες ενδυμασίες αρχών 20ου αιώνα
Οικογενειακό πορτρέτο (Μαυρόπουλων) από τον Πόντο (όπως συναντάται σε ποντιακά ιστορικά αρχεία ως οικογενειακό τεκμήριο) αποτελεί ένα εξαιρετικά εύγλωττο οπτικό ιστορικό ντοκουμέντο για την μετάβαση της ποντιακής κοινωνίας από την παραδοσιακή οθωμανική-πατριαρχική δομή σε πιο σύγχρονους αστικούς και μεταβατικούς τρόπους ένδυσης και κοινωνικής παρουσίας, πιθανότατα στα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ου αιώνα.
Δυστυχώς δεν σώζονται περαιτέρω ακριβείς πληροφορίες για τα εικονιζόμενα πρόσωπα: ονόματα, ακριβής καταγωγή, ακριβής χρόνος και τόπος φωτογράφησης τους.
1. Ιστορική & Κοινωνική Ανάγνωση - Μεταβατική εποχή (τέλη 19ου – αρχές 20ου αιώνα): Η φωτογραφία εντάσσεται σε μια περίοδο όπου οι αστικές και ημιαστικές ελληνικές κοινότητες του Πόντου (με κέντρα όπως η Τραπεζούντα, η Αργυρούπολη/Χαλδία και οι γύρω περιφέρειες) υιοθετούν όλο και συχνότερα δυτικότροπα ή ημιαστικά στοιχεία ένδυσης παράλληλα με παραδοσιακά μέρη ενδυμάτων.
Κοινωνική θέση & εμπορική/οικογενειακή συνοχή: Η ύπαρξη οικογενειακού πορτρέτου σε φωτογραφείο μαρτυρεί σχετική οικονομική άνεση και κοινωνική αξιοπρέπεια. Η σύνθεση της οικογένειας (η μεγαλύτερη γυναίκα καθιστή, ο άνδρας καθιστός με στάση αυτοπεποίθησης δίπλα σε τραπέζι, και δύο νεότερα μέλη της οικογένειας όρθια πίσω τους με χειρονομίες οικειότητας και στήριξης) αναδεικνύει τους οικογενειακούς δεσμούς και την εσωτερική ιεραρχία/αλληλοστήριξη. Ιστορία του Ελληνισμού στον Εύξεινο Πόντο
Συνύπαρξη γενεών & ρόλων: Στην καθιστή ηλικιωμένη/μεγαλύτερη γυναίκα αποτυπώνεται η διατήρηση πιο λιτής, παραδοσιακής καθημερινής/οικιακής εμφάνισης, ενώ στους νεότερους και στον άνδρα που κάθεται δίπλα στο τραπέζι διακρίνεται η επαφή με τον έξω κόσμο, το εμπόριο ή την αστική κοσμικότητα της εποχής.
2. Λαογραφική & Ενδυματολογική - Ανάλυση Ανδρική ένδυση (καθιστός και όρθιος άνδρας): Φορούν σακάκι/επενδύτη και γιλέκο δυτικότροπης κοπής, λευκό πουκάμισο και σκούρο παντελόνι και δερμάτινα υποδήματα, ένδειξη σταδιακής απομάκρυνσης από τα παλαιότερα βαριά παραδοσιακά ενδύματα (ή συνδυασμού τους ανάλογα με την περίσταση και την εποχή). Η στάση του καθιστού άνδρα, με τον αγκώνα ακουμπισμένο σε σκεπασμένο τραπεζάκι, είναι κλασική συμβολική πόζα πορτρέτου της εποχής που δηλώνει σοβαρότητα και κοινωνικό κύρος.
Γυναικεία ένδυση (καθιστή και όρθια γυναίκα). Καθιστή γυναίκα: Φορά μαντίλα/κεφαλομάντιλο/λετσέκ δεμένο λιτά, ριγέ ζουπούνα με σκούρο σπαλέρ/στηθόδεσμο και ανοιχτόχρωμη ριγέ ποδιά/φοτά με τις παραδοσιακές οριζόντιες ζώνες/ρίγες, με τα χέρια σταυρωμένα—στάση σεμνότητας, ωριμότητας και οικογενειακής βαρύτητας. Όρθια νεότερη γυναίκα: Φέρει πιο επίσημη γυναικεία ενδυμασία (ζουπούνα) με σκούρο βελούδινο κοντό-εφαρμοστό επενδύτη/κατηφέ με διακοσμητικές παρυφές/κεντήματα, ανοιχτόχρωμο μπούστο-πουκάμισο με κεντήματα/λεπτομέρειες και μακριά μεταξωτή ριγωτή φοτά/ποδιά, ενώ ακουμπά τρυφερά το χέρι της στον ώμο του καθιστού άνδρα.
Ιστορικός σχολιασμός. Πρόκειται για οικογενειακό πορτρέτο σε στούντιο, τυπικό για τον Πόντο των τελών του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Τότε η φωτογράφιση δεν ήταν καθημερινή πράξη. Ήταν δαπανηρή, τελετουργική και γινόταν για να μείνει ως «μνημείο» της οικογένειας: για να σταλεί σε συγγενείς που ξενιτεύτηκαν, να φυλαχτεί στο σπίτι, να δηλώσει υπόσταση, ευπρέπεια και συνοχή. Το ζωγραφισμένο φόντο, η καρέκλα και το τραπεζάκι με το ριγέ κάλυμμα είναι κλασικά σκηνικά φωτογραφείου της εποχής. Δεν δείχνουν τον πραγματικό χώρο του σπιτιού, δείχνουν την επιθυμία της οικογένειας να παρουσιαστεί ως αστική, νοικοκυρεμένη και αξιοπρεπής.
Κοινωνικός σχολιασμός Βλέπουμε τέσσερα πρόσωπα σε σαφή ιεραρχία. Καθισμένη ηλικιωμένη γυναίκα, αριστερά: η μεγαλύτερη της ομάδας, με σταυρωμένα χέρια, στάση σεμνή και κλειστή. Όρθιος νεαρός άνδρας, πίσω της στέκεται σαν προστάτης, με το χέρι κοντά της. Νεαρή γυναίκα, στο κέντρο στέκεται όρθια, με το χέρι ακουμπισμένο στον ώμο του καθισμένου άνδρα. Η χειρονομία αυτή είναι το κλειδί της εικόνας δηλώνει συζυγική σχέση και οικογενειακή ενότητα. Καθισμένος γενειοφόρος άνδρας, δεξιά με το χέρι στο τραπεζάκι, στάση αρχηγού της οικογένειας. Η σοβαρότητα δεν είναι απουσία συναισθήματος. Είναι ο κώδικας της εποχής: η φωτογραφία έπρεπε να δείχνει σοβαρότητα, σεβασμό και σταθερότητα. Η εικόνα μιλά επίσης για μετάβαση. Δεν είναι μια καθαρά αγροτική οικογένεια, ούτε μια πλήρως αστικοποιημένη. Είναι μια οικογένεια ανάμεσα σε δύο κόσμους: στην παράδοση του χωριού και στην αστική ζωή της πόλης. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Λαογραφικός σχολιασμός — η ενδυμασία ως τεκμήριο. Εδώ η ενδυμασία δεν είναι διακόσμηση, είναι γλώσσα. Η ηλικιωμένη γυναίκα με το μαντίλι φορά την καθημερινή, πρακτική φορεσιά της γυναίκας της υπαίθρου. Το μαντίλι δηλώνει ηλικία, σεμνότητα και έγγαμη κατάσταση. Τα σταυρωμένα χέρια και η ποδιά δείχνουν γυναίκα του μόχθου και του σπιτιού. Η νεαρή γυναίκα εκπέμπει πιο σύνθετο μήνυμα στην φωτογραφία με την τάπλα/τεπελίκι, βελούδινο σακάκι/κατηφέ, λευκό καμίσ', ζουπούνα και μακριά φοτά / ποδιά με οριζόντιες λωρίδες. Το τεπελίκι είναι ένδειξη ποντιακής ταυτότητας και γυναικείας κομψότητας. Το βελούδο δείχνει οικονομική δυνατότητα. Το λευκό υποκάμισο μπλούζα δείχνει καθαριότητα και αστική φροντίδα. Είναι γυναίκα σε ηλικία γάμου, που παρουσιάζεται ως νύφη / σύζυγος, όχι ως κορίτσι. Οι δύο άνδρες φορούν πλέον ευρωπαϊκό κοστούμι, σακάκι, γιλέκο, παντελόνι, πουκάμισο. Ο δεξιός με γενειάδα και μουστάκι, ο νεαρός με μουστάκι. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για τον Πόντο: οι άνδρες, ιδίως στις πόλεις, οι έμποροι, οι υπάλληλοι και οι μορφωμένοι, υιοθέτησαν πρώτοι το ευρωπαϊκό ντύσιμο. Η παραδοσιακή ανδρική φορεσιά υποχωρεί, ενώ η γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά διατηρείται περισσότερο, γιατί συνδέεται με την τιμή, την σεμνότητα και την ταυτότητα του σπιτιού. Γι’ αυτό η εικόνα έχει αυτήν την φαινομενική αντίθεση: γυναίκες με παραδοσιακά στοιχεία, άνδρες με ευρωπαϊκό κοστούμι. Δεν είναι τυχαίο, είναι κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Παραδοσιακές ανδρικές και γυναικείες ενδυμασίες στον Πόντου
Συνολική ανάγνωση. Η φωτογραφία είναι Ιστορικό τεκμήριο μιας οικογένειας Ελλήνων στον Πόντο σε περίοδο αστικοποίησης και κοινωνικής ανόδου. Κοινωνικό τεκμήριο: ιεραρχίας, συζυγικής ενότητας και σεβασμού προς τους μεγαλύτερους. Λαογραφικό τεκμήριο: συνύπαρξης παραδοσιακής γυναικείας ενδυμασίας και ευρωπαϊκού ανδρικού κοστουμιού, με το τεπελίκι να λειτουργεί ως ισχυρό σύμβολο ποντιακής ταυτότητας.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com