Ο Χορός Σέρα - Αφορμή στη συγγραφή της μελέτης (Β' Μέρος). Ποιος είναι ο Χορός Σέρα. Οι τούρκοι και ο χορός. Χορευτικές προτιμήσεις των τούρκων.

Πρόλογος του Π. Δ. Μουζενίδη.
Είναι χρέος μας να κάνουμε μια χρονική αναδρομή για να προσδιορίσουμε την αρχική πηγή από όπου εκκίνησαν οι σκέψεις που διατυπώνουμε στη μελέτη μας τούτη. Ήμασταν στην Θεοδοσούπολη (Ερζερούμ) πρίν από 50 κάπου χρόνια στις 19 Αυγούστου.

Γιορταζόταν η επέτειος για την ανάρρηση στο θρόνο του τότε σουλτάνου της τουρκικής αυτοκρατορίας Χαμίτ. Στη μεγάλη πλατεία του Δημαρχείου καμιά σαρανταριά τουρκολαζοί του Πόντου χόρευαν τον Σέρα χορό. Μέσα στους χιλιάδες τούρκους και Αρμενίους και εμείς οι λιγοστοί Έλληνες της εκεί παροικίας σεργιανούσαμε τον θεαματικότατο χορό παρέα με τον αξέχαστο δάσκαλο του σχολείου μας Θεόδωρο Γεωργιάδη. Επευφημίες και χειροκροτήματα του πλήθους συνόδευαν το χορό και τους χορευτές. Μονάχα ο δάσκαλος αποτελούσε εξαίρεση στις εκδηλώσεις αυτές. Ήταν βυθισμένος σε ένα είδος μελαγχολίας. Έβλεπε αγαθά δικά μας να τα οικειοποιούνται και να τα χαίρονται άλλοι. Θυμάμαι ζωηρά πως, για να λυτρωθεί από το άγχος που τον βασάνιζε, μας κάκισε αυστηρά για τη συμμετοχή μας στις εκδηλώσεις. Συνέχεια κατόπιν μας εξήγησε και μας ανέπτυξε πως ο εκφραστικότατος αυτός χώρος είναι ελληνικός που τον έκλεψαν και τον παρουσιάζουν για δικό τους οι τούρκοι. Βαθύτατη εντύπωση μου προξένησαν τα λόγια και η επιχειρηματολογία του, καθώς και πεποίθηση με την οποία υποστήριζε την άποψή του και τότε και άλλοτε σε ανάλογες περιστάσεις. Η βιοπάλη και οι αναποδιές των χαλεπών χρόνων που περάσαμε δεν ευνόησαν να ασχοληθώ σοβαρά με θέματα παρόμοια σαν και αυτό που καταπιάνομαι σήμερα. Ωστόσο η αγάπη και η αφοσίωσή μου στις παραδόσεις μας δυναμώνει με τη μελέτη και με την παρακολούθηση των λαογραφικών μας περιοδικών και των ποντιακών καλλιτεχνικών εκδηλώσεων και πραγματοποίησε από μόνη της μέσα μου μια κάποια καλλιέργεια των στοχασμών του φωτισμένου εκείνο δασκάλου. Αν οι καρποί από την καλλιέργεια αυτή που παρουσιάζουμε σήμερα είναι ώριμοι και χρήσιμοι στην έρευνα αυτό θα μας το πουν οι αρμόδιοι. Σε καταφατική περίπτωση, η τιμή για την πνευματική τούτη προσφορά θα ανήκει στον δάσκαλο, που ευλαβικά κάνουμε και εδώ το μνημόσυνο του. Ατσααπάτ & Σέρα τουλούμ καϊτεσί Γώγος Πετρίδης 1973
Π. Δ. Μουζενίδης.
Στα μεγάλα πανηγύρια δεν ήταν σπάνιο το φαινόμενο να παίρνουν μέρος στο χορό 40-50 ειδικοί χορευτές της Σέρας φερμένοι από τα διάφορα γειτονικά κάποτε και μακρινά χωριά του τόπου του πανηγυριού. Οι ομαδικοί αυτοί χοροί χορεύονταν με ζουρνά και νταούλι γιατί δεν ήτο δυνατόν να ακουστεί η λύρα σε τόσο ευρύ κύκλο και μάλιστα στο ύπαιθρο.

Ο Χορός Σέρα - Αφορμή στη συγγραφή της μελέτης.
Συμπατριώτης μας που ταξίδεψε τον τελευταίο καιρό στην Τραπεζούντα ως νοσταλγικός προσκυνητής της πατριάς γης, μας κόμισε κοντά στα άλλα και την πληροφορία πως οι τούρκοι ετοιμάζουν χορευτικό όμιλο και κάνουν εντατικές προπονήσεις και δοκιμές για να μάθουν τον χορό σέρα. Σκοπός τους είναι να στείλουν έναν θίασο στις χώρες της Ευρώπης, ίσως και στην Αμερική για να επιδείξουν τις λαϊκές καλλιτεχνικές τους δημιουργίες και μέσα σε αυτούς και τον σέρα χορό σαν δικό τους. Η πληροφορία αυτή ανάδεψε μες στο μυαλό μου όλα όσα είχα ακουστά (αυτά που αναφέρω στον πρόλογο) και με έκανε να επιστρατεύσω όλες μου τις πρόσθετες με τον καιρό γνώσεις για να αντιτάξω «όση μοι δύναμις» μία κάποια άμυνα στην πρόθεση των τούρκων να οικειοποιηθούν την κορωνίδα των καλλιτεχνικών δημιουργιών του ποντιακού λαού στον χορευτικό στίβο, τον αθάνατο σέρα χορό.

Ποιος είναι ο Χορός Σέρα.
Έχω μορφώσει τη γνώμη πως ο επίδικος χορός δεν αποτελεί έναν απλό χορό της σειράς. Οι διαδοχικές στροφές του με την ποικιλία τους δικαιωματικά του δίνουν τον τίτλο σωστού χοροδράματος που άνετα μπορεί να σταθεί δίπλα και πιο πάνω από τα επιτεύγματα του είδους άλλων λαών. Δεν γεννάται βέβαια ζήτημα για σύγκριση με χοροδράματα που έχουν καλλιεργηθεί στις «σέρες» ινστιτούτων μπαλέτου από επιστήμονες χορογράφους. Μιλούμε πάντα για λαϊκές δημιουργίες με φανερά τα στοιχεία (τόσο το καλύτερο) του πρωτογονισμού, που αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα.

Οι τούρκοι και ο χορός.
Οργανική είναι η αδυναμία των τούρκων για τέτοιες δημιουργίες. Η φύτρα και η θρησκεία τους αποτελούν γι αυτούς αξεπέραστα εμπόδια. Ξεκίνησαν από τα κατάξερα Ουρανικά υψίπεδα, κατέβηκαν στην Μικρασία. Πέρασαν στα Βαλκάνια. Προχώρησαν και έφθασαν ως την Κεντρική Ευρώπη. Εκεί μπροστά στα τείχη της Βιέννης ανακόπτεται η ορμή τους. Άρχισαν να παίρνουν την κάτω βόλτα. Πίσω όλο πίσω, άραξαν εκεί που βρίσκονται σήμερα στα γνωστά περιορισμένα τους σύνορα. Το δέντρο σαν δεν έχει τις ρίζες του βαθιές μέσ’ στη γη, χυμοί σαν δεν κυκλοφορούν στον κορμό του, τι κι αν ψηλώνει; Τι και αν αγγίζει τον ουράνιο θόλο η κορφή του; Ξερό, έρημο και σκεβρωμένο το μπόι του, κακορίζικο θα σφαντάει το σουλούπι του άκαρπο και αχαΐρευτο θα περάσει τη ζωή του. Αρπαγές, λεηλασίες, σφαγές, φωτιές, μόνιμη ασίγαστη και μοναδική η έγνοια για ικανοποίηση των ζωικών ενστίκτων που είναι εντοπισμένα στη γαστέρα και στο υπογάστριο, ιδού τα ιδανικά της ανημέρωτης φυλής τους. Κοντά στην φύτρα τους ξερή και στείρα και η θρησκεία τους τόσο από μόνη της, όσο και από τη σκόπιμη παρερμηνεία της. Μα στις ξέρες και στην έρημο λουλούδια δεν φύτρωναν και ο χορός λουλούδισμα πολιτισμού είναι. Έτσι οι τούρκοι και φύσει και θέσει δεν μπορούν να έχουν χορούς δικούς τους. Χρόνια ζήσαμε σε αμιγή τουρκικά κέντρα του εσωτερικού της Μικρασίας. Παρακολουθήσαμε τους τούρκους σε όλα τα φανερώματα της ζωής τους, τα όσα εκθέτουμε εδώ αποτελούν πορίσματα και συμπεράσματα ανεπηρέαστα, αντικειμενικά και από πρώτο χέρι. Είναι αναμφισβήτητο (και δεν το λέμε πρώτοι) πως η ομορφιά, το ωραίο, η γυναίκα, η φιλότης, είναι η πηγή που τροφοδοτεί την έμπνευση για καλλιτεχνικές δημιουργίες στις οποίες ανήκουν και οι χοροί. Μα είναι γνωστό επίσης πως η γυναίκα για τους τούρκους αποτελούσε κατώτερο πλάσμα και πως ήτανε κλεισμένη στο χαρέμι. Είναι φυσικό να μαραζώνει έτσι κάθε παλμός για δημιουργία χορού που προϋποθέτει ισότητα της γυναίκας με τον άνδρα και ένα είδος έμφυτης σιωπηρής συνεργασίας μεταξύ των δυο φύλων. Γι αυτό βλέπουμε πως οι λαοί που έχουν ελεύθερη τη γυναίκα έχουν πλούτο και ποικιλία στις χορευτικές τους δημιουργίες. Οι τούρκοι ούτε είχαν ούτε δημιούργησαν δικούς τους λαϊκούς χορούς, αρκέστηκαν να οικειοποιηθούν τους χορούς των λαών τους οποίους έχουν κατακτήσει, κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο λεηλάτησαν και τις χώρες τους και όλα τους τα υπάρχοντα. Οι χοροί Τάμζαρα, Άχισχα Γκιουλή, και Γέντ’ ου Αράτς που χορεύονταν μόνο στα χαρέμια τους είναι ξένοι. Ο πρώτος είναι κουρδικός και οι άλλοι δυο αρμένικοι όπως μαρτυρούν και τα ετυμολογικά των ονομασιών των χορών. Αλλά ας έρθουμε στον «σέρα» χορό που μας ενδιαφέρει. Ο σέρα χορός χορευόταν από τους Έλληνες και τους τούρκους μόνο του Πόντου. Αν ήταν η σέρα τούρκικος χορός, φυσικό ήτανε να χορεύεται και από τους τούρκους των άλλων περιοχών της Μικρασίας. Είναι φανερό πως οι τούρκοι του Πόντου που κατά μία μεγάλη πλειοψηφία είναι απόγονοι Ελλήνων που αναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν, πήραν μαζί με τα άλλα τους παραδοσιακά έθιμα και το χορό σέρα, απαράλλαχτα όπως κληρονόμησαν και τόσα άλλα ήθη και έθιμα ακόμα και της χριστιανικής θρησκείας από τους Έλληνες προγόνους τους. Εύλογα θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς: «Καλά πως αφού ήτανε χορός ελληνικός δεν χορευόταν και από τους άλλους Έλληνες της Μικρασίας της Θράκης και της λοιπής Ελλάδας;». Η απάντηση είναι εύκολη και αποστομωτική για εκείνους που κάνουν την αναστροφή αυτή των όρων. Πρώτον: Γιατί οι Έλληνες του Πόντου ήσαν απομονωμένοι και ξεκομμένοι από τον κορμό του λοιπού Ελληνισμού από την εποχή ακόμα του ιδιαίτερου Κράτους των Κομνηνών και πιο πρωτύτερα και όλες τους οι λαϊκές δημιουργίες έχουν καθαρή τη σφραγίδα της ιδιοτυπίας και ιδιορρυθμίας, όπως και η γλώσσα τους και οι συνήθειές τους γενικά. Η έλλειψη συγκοινωνιών και η αραιότερη επαφή με τους λοιπούς Έλληνες δεν ευνοούσε τη μετάδοση και την ανταλλαγή μεταξύ τους παρόμοιων καλλιτεχνικών εκδηλώσεων. Δεύτερον: Γιατί οι τούρκοι είχαν την εδαφική συνέχεια σε όλη τη Μικρασία και τη συχνή επαφή μεταξύ τους με την ελευθερία των κινήσεων με την στρατιωτική υπηρεσία και όλα τα πλεονεκτήματα του κυρίαρχου λαού.

Χορευτικές προτιμήσεις των τούρκων.
Εύλογο και ευνόητο είναι οι λαϊκές δημιουργίες να προέρχονται από τάσεις και ανησυχίες από αναγκαιότητες οργανικές και ψυχοπνευματικές που εξασκούν επίδραση και ρυθμίζουν τη ζωή ενός λαού. Οι γνωστές ενστικτώδεις υλικές σαρκικές αξίες που αποτελούσαν τα ιδανικά των τούρκων (γαστέρος και υπογαστρίου) έδωκαν την ώθηση στις χορευτικές δημιουργίες του τουρκικού λαού και ενσαρκώθηκαν μια χαρά στον ξακουστό χορό της κοιλιάς. Δεν είναι μόνο που ερμηνεύει χαμηλές και ταπεινές για να μην πούμε και ευτελείς προτιμήσεις του ανθρώπου, παρά και τις συνθήκες και περιστάσεις κάτω από τις οποίες οργανώνονταν συνήθως ο χώρος αυτός ξέφευγαν από κάθε πλαίσιο από κάθε ίχνος πολιτισμού. Ας επιτραπεί να παρουσιάσω μια σκηνή που την έζησα έντονα και η οποία δίνει μια εικόνα του χορού αυτού με τα όργια και τις φρικιαστικές τους συνέπειες. Βρισκόμουνα στην πόλη Αρσίγγη (Ερζιντζάν) στα 1914. Μήνας Μάης, απομεσήμερο χαρά Θεού. Ένας συνάδελφος μου στο εμπόριο τούρκος, κυρίως ήταν γαιοκτήμονας, το εμπόριο το είχε ως πάρεργη ασχολία με κάλεσε για την επόμενη μέρα Παρασκευή, σκόλη για τους τούρκους σε ένα γλεντάκι που οργάνωσε στο κτήμα του, στο χωριό Τζιμίν. Είχε καλεσμένους και άλλους καμιά δεκαπενταριά τούρκους εμπόρους, δημοσίους υπαλλήλους κ.τ.λ., όλους νέους στην ηλικία μας τότε. Μου είπε πως θα έχει και την γνωστή Νουριέ, όμορφη τουρκάλα νέα, ελευθερίων ηθών, ξακουστή σε όλη την περιοχή για τον χορό της κοιλιάς. Την άρνηση σε παρόμοιες περιστάσεις την θεωρούν θανάσιμη προσβολή με συνέπειες όχι ευχάριστες για τον αρνούμενο. Δέχτηκα την πρόσκληση υποχρεωτικά, με εφιάλτες για ενδεχόμενα ανεπιθύμητα επακόλουθα. Την άλλη μέρα Παρασκευή, νωρίς το πρωί ήρθε υποτακτικός του φίλου εμπόρου γαιοκτήμονα στο σπίτι μου με άλογο σελωμένο και καβάλα εγώ, πεζός εκείνος πήγαμε στο Βαγαβέρ όπου σμίξαμε όλοι οι καλεσμένοι και μαζί από κει κινήσαμε για το Τζιμίν. Μέσα στο θαυμάσιο ανθόκηπο του κτήματος μας περίμεναν στρωμένα χάμου γύρω χαλιά με μαξιλάρια. Ήρθαν τα μουσικά όργανα και άρχισε το γλέντι, Ούζο της Τοκάτης σε σφραγισμένα μπουκάλια και μεζέδες άφθονοι από αρνιά, κοτόπουλα, παστουρμάδες, λουκάνικα, τυριά, σαλάτες στη διάθεση των καλεσμένων. Κοντά στο μεσημέρι εκεί που είχαν έρθει στο κέφι και άναψαν οι καημοί των καλεσμένων, σωστό ουρί ξεπετιέται από το κοντινό κιόσκι η Νουριέ με το ντέφι στο χέρι και με ζήλια στο πόδι μπαίνει στον κύκλο των γλεντοκόπων, πετάει τον φερετζέ και αρχίζει να χορεύει, κουνώντας ρυθμικά την κοιλιά και τις λοιπές προκλητικές τις καμπυλότητες. Παίρνει το μπουκάλι με το ούζο και γεμίζει τα ποτηράκια των καλεσμένων, ενώ με τραγούδια και σκοπούς παθητικούς συνοδεύουν οι οργανοπαίκτες την κίνηση. Σαν έφτασε το γλέντι στο αποκορύφωμά του έξαλλη η Νουριέ βγάζει και πετάει το μπλουζάκι της και με τα στήθια γυμνά πέφτει μια στου ενός και μιας στου άλλου την αγκαλιά. Για μια στιγμή τη βλέπω να ζυγώνει κατά εμένα εκεί που καθόμουνα μαζί με τον αμφιτρύωνα φίλο μου. Έβλεπα τις άγριες ματιές που ρίχνανε από ζήλια οι λοιποί καλεσμένοι στον ευτυχισμένο που για λίγο θα δεχόταν στην αγκαλιά του το πραγματικά εξαίσιο κορμί και τα χάδια της χορεύτριας και ένα σύγκρυο με συνεπήρε από εύλογες δυσάρεστες προαισθήσεις. Ευτυχώς με προσπέρασε και ρίχτηκε στην αγκαλιά του διπλανού φύλου. Ο εφιάλτης για το ενδεχόμενο να δεχτώ αναπάντεχα την λαχταριστή μα και ανεπιθύμητη για την περίσταση επίσκεψη στην αγκαλιά μου της ακόλαστης Νουριέ κράτησε ώρες. Τρόμαξα κατά τις 4 το απόγευμα να πετύχω την άδεια από τον ευγενικό κατά τα άλλα φίλο και την αδόκητη παρέα μου και να φύγω από το γλέντι. Όπως έμαθα την άλλη μέρα το όργιο συνεχίστηκε ως αργά μετά τα μεσάνυχτα, με τελικό αποτέλεσμα να «φιλοδωρηθεί» ένας από τους καλεσμένους ζόρικος τύπος, με μερικές μαχαιριές στην κοιλιά. Μετά από δύο ημέρες παίρνω ένα σημείωμα της Νουριέ και το περιεχόμενο του έλεγε περίπου ταύτα: «Εφέντη λυπήθηκα τη γυναίκα σου και τα παιδιά σου που θα έμεναν ορφανά και δεν σου χάρισα τα χάδια μου και ας το ήθελα τόσο πολύ. Παρατηρούσα πως μόνο εσύ ο γιαννουρής από όλη την παρέα παρακολουθούσες με συμπόνοια τη γυναίκα στην ταπεινή κατάπτωση της. Απέφυγα να σε ζυγώσω. Σίγουρα τα κτήνη θα σε σκότωναν. Πιστεύω πως θα αναγνωρίσεις και θα εκτιμήσεις την στάση μου. Σήμερα πήρα δυο καλαθάκια βύσσινο δώρο από τα ζώα. Θα ψήσω γλυκό. Για ανταμοιβή που σε γλίτωσα από του χάρου τα δόντια θα μου στείλεις έξι (6) οκάδες ζάχαρη. Νουριέ. Είναι τουρκικός ο Σέρα χορός; Του Φίλωνος Κτενίδη - Ποντιακή Εστία Θεσσαλονίκη 1954.
Το σημείωμα τούτο, ξέσπασμα οργής, φτύσιμο κατάμουτρα, βέλος «εξ οικείων» στην καρδιά του ανύπαρκτου πολιτισμού που σέρνει τη γυναίκα στον κατήφορο της εξαχρείωσης, έρχεται από μόνο του να προσεπικυρώσει όσα γράφω για το θέμα αυτό. Δεν ήταν σπάνιο το γεγονός αυτό. Συχνότατα παρόμοια γλέντια οργανώνονταν τόσο από την ανώτερη όσο και από τη μεσαία και την κατώτερη τάξη των Τούρκων με τα ίδια συνήθως και τα χειρότερα αποτελέσματα σε αριθμό θυμάτων. Το γλέντι λεγόταν «Κήζ οϊνατμάκ» (κήζ = κορίτσι, κοπέλα / οϊνατμάκ = βάζω να χορέψει). Κάποτε γινόταν και βίαιη απαγωγή της κοπέλας χορεύτριας και στο σόλο χορό της κοιλιάς έμπαινε και η φιγούρα του καρσιλαμά, όπου χόρευε και ένας άνδρας αντικριστά με ανάλογες κινήσεις που είχαν ανταπόκριση προς τις κινήσεις της χορεύτριας. Αυτοί οι χοροί μάλιστα είναι τουρκικοί. Με υγειά τους, με χαρά τους. Και αντικαθρεφτίζουν όλο τον ψυχισμό και τις προτιμήσεις των τούρκων στις ορισμένες αξίες της ζωής που αναφέραμε.  Ο Σέρα Χορός των Ελλήνων του Πόντου (Α μέρος) Π. Μουζενίδης & Ξ. Άκογλους - Ο Σέρα Χορός των Ελλήνων του Πόντου Β' μέρος (Ποιός ο χορός και γιατί είναι ελληνικός)

Πρόλογος του Π. Δ. Μουζενίδη. Ο Χορός Σέρα - Αφορμή στη συγγραφή της μελέτης. Ποιος είναι ο Χορός Σέρα. Οι τούρκοι και ο χορός. Οι χορευτικές προτιμήσεις των τούρκων. Συνέχεια στο επόμενο μέρος με τίτλο: «Ο χορός Σέρα – Χορόδραμα»

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com