Ο Πυρρίχιος χορός Σέρρα του κ Γ. Φιρτινίδη. Επιμέλεια κειμένου Ι. Σαλτσή
Έγινε πολύς λόγος έως σήμερα για τον πυρρίχειον χορόν, την σέρρα από τις στήλες της αγαπητής «Ποντιακής Εστίας». Δεν είμαι βέβαια λαογράφος. Υπήρξα όμως χορευτής του χορού αυτού και μάλιστα από τους δεινότερους και γνωρίζω όλες τις φιγούρες του.
Είμαι εξάλλου και παλαιός των ημερών και ξέρω από την πρακτική ζωή την προέλευση του πυρριχείου. Λοιπόν, οι πρώην συμπολίτες μας οι τούρκοι, μπορούν να προπαγανδίζουν στο εξωτερικό, ιδίως μέσω των Λαζών, τον πυρρίχειον ως εθνικόν τους χορό, αλλά στην πραγματικότητα καμία σχέση δεν έχουν με αυτόν ως έθνος και ως εθνική καλλιτεχνική εκδήλωση. Τον πυρρίχειον τον παρέλαβαν από εμάς τους Έλληνες του Πόντου και μόνον. Απόδειξις δε τρανότατη είναι ότι σε κανένα άλλο διαμέρισμα της μεγάλης τουρκικής επικράτειας δεν χόρευαν οι τούρκοι τον πυρρίχειον εκτός από τον Πόντο. Και πώς τον χόρευαν; Γελοίαν, χοντροκομμένα, δίχως χάρη, άγαρπα.Αλλά να σας πω τώρα σε ποια μέρη του Πόντου χορευόταν ο πυρρίχιος ή σέρρα; Στην περιφέρεια Τραπεζούντος: Κρώμνη, Ματσούκα, Σταυρί, Μούζενα, Τζιμερά, Κανλικά, Πολίτα, Χολομανά και Πλάτανα. Χορευόταν και στο εσωτερικό του Πόντου από την Άρδασσα και πέρα και εις την Χερίαναν, το Κελ Κίτ, το Ερζιγκιάν, το Ερζερούμ και Παϊπούρτ. Πώς όμως; Πολύ μέτριοι ήταν οι χορευτές της σέρρας εκεί. Και γιατί; Διότι ο πυρρίχιος δεν αποτελούσε για τους τόπους εκείνους βίωμα, εθνική παράδοση, αλλά τους εδιδάσκετο συμπτωματικά, περιπτωσιολογικά από ταξιδιώτες και προσωρινούς παρεπίδημους βιοπαλαιστές από την περιφέρεια Τραπεζούντας. Ανάγκη ήδη να παρουσιάσω σεβόμενος την πείρα μου, τα είδη του υπόψη χορού.
Πρώτον, η σέρρα (Ακτζαπάτ) Πλατάνων,
Δεύτερον, η σέρρα της Τόνγιας (Θοανίας).
Τρίτον, ο Λάζικος χορός σέρρα
Τέταρτον, ο χορός σέρρα Τερεσή και
Πέμπτον ο καθαυτό πυρρίχειος, ο αρχαιότατος ελληνικός πολεμικός χορός από τον οποίο ως κορμό και σχήμα αρχέγονον έλκουν την καταγωγή τους οι παραπάνω αριθμηθέντες τέσσερις άλλοι χοροί σέρρα ως παραλλαγές του. Ο Πυρρίχειος Χορός Σέρρα του κ Γ. Φιρτινίδη - Επιμέλεια κειμένου Ι. Σαλτσής 1963
Πρέπει να σημειωθεί ότι ο κυρίως πυρρίχειος ως πολεμικός χορός που είναι, χορευόταν και πρέπει να χορεύετε απαραιτήτως με μαχαίρι. Τι είδους μαχαίρι; Κάμα, δίστομον μαχαίρι (πάλα), μονόστομο μακρύ (καρακουλάκ), και μονόστομο μέτριον. Χορευτής πυρρίχειου χωρίς μαχαίρι δεν μπορεί να νοηθεί και μάλιστα ο χορευτής του πρέπει να είναι δεινός χειριστής του μαχαιριού. Χορεύοντας με άλλον αντικριστά ή περιφερόμενος στον κύκλο των θεατών του, από κοντά, και χτυπώντας τους στα μάγουλα, ελαφρά, με το πρόσωπό του μαχαιριού κι όχι με την κόψη είναι δυνατόν, με την ελάχιστη αδεξιότητα ή λιποψυχία να προξενήσει δυστύχημα ή παρεξηγήσεις. Ας προσθέσω ότι το πράγμα έπαιρνε σοβαρές διαστάσεις με τους τούρκους οι οποίοι κατά τις πανηγύρεις μας συνέρρεαν ομαδικά και ύστερα από τους άλλους χορούς εννοούσαν να παίζουν και τον χορό του μαχαιριού, το «πιτσάκ ογιουνού» δηλαδή τον πυρρίχειο και ενώ τον χόρευαν αδέξια σαν αλαζόνες κυρίαρχοι και φανατικοί που ήσαν, ήθελαν να ανακηρυχθεί πρώτη στην επιτυχία η παράταξή τους, παρά την άριστη κατάρτιση και την επιμελημένη προσοχή που επιδείκνυαν οι δικοί μας. Διαφορετικά έπρεπε να δουλέψει το μαχαίρι. Μέτριοι ή καλοί χορευτές του πυρρίχειου ήταν μόνο οι τούρκοι που ασκούσαν το λαθρεμπόριο καπνού ή των όπλων και μάθαιναν τον χορό από τους Έλληνες του Πόντου. Και ιδού πως. Στα τουρκικά χωριά δεν κατέλυαν, διότι φοβόντουσαν τον φθόνο και την προδοσία των τούρκων. Μόνο στα ελληνικά χωριά του εσωτερικού κατέλυαν και εκεί μάλλον διέθεταν τα εμπορεύματά τους. Αλλά και μόνον εκεί έβρισκαν την ευκαιρία να δημιουργούν γλέντια, να πίνουν, διότι εκεί πάντοτε έβρισκαν πιοτόν και να χορεύουν υπό τους γλυκούς ήχους της λύρας άριστων συνήθως λυράρηδων και να ασκούνται στον πυρρίχειο με τους επιτηδειότερους Έλληνες χορευτές. Με τούρκους χωρικούς ούτε κατά τα μπαϊράμια τους πήγαιναν να χορέψουν, διότι και χορευτάς καλούς της σέρρας δεν διέθεταν τα χωριά τους, και κατά τα άλλα νέκρα επικρατούσε, ούτε πιοτό είχαν ούτε λυράρηδες, εκτός από νταούλι και ζουρνά, και αν υπήρχε κανένας τούρκος λυράρης μόνο της κακιάς ώρας θα ήταν. Σε όλη την περιοχή του Πόντου μόνο στη Ριζούντα υπήρχε ένας τούρκος άξιος λυράρης ονόματι Σατίκ. Ούτε μέσα σε αυτή την πόλη της Τραπεζούντας υπήρχε κανείς. Αυτή είναι ολάκερη η γυμνή αλήθεια. Φρονούμεν ότι ο πυρρίχειος ονομάσθη σέρρα τον 19ο αιώνα από το χωρίον Σέρα, παρά τον ομώνυμο ποταμό ως χορευόμενος λαμπρά, επιδέξια από τους κατοίκους Θοανίτας (Τονγιαλήδες). Ας επανέλθουμε όμως ειδικά στη σέρρα, στον πυρρίχιο, Οι Λαζοί της Άτηνας (Αθήνας), την Άρχαβης και της Βίτσες χορεύουν την σέρραν καλύτερα γενικώς απ’ τον καθένα από τους καθαυτό τούρκους. Μονότονα όμως δίχως φιγούρες, δίχως έκφραση και πνεύμα, κρύα. Δεν στάθηκαν λοιπόν καλοί μαθητές μας και ως θαλασσινοί και ταξιδευτές που ήταν μετέφεραν και μετέδωσαν την σέρρα και στα παράλια της Βουλγαρίας, Βάρνας, τον Πύργο κ.τ.λ. Έτσι είδα και τους Βούλγαρους να χορεύουν κάποιο είδος άνοστης σέρρας. Ας καυχηθούν λοιπόν και αυτοί. Τι να γίνει; «Δρυός πεσούσης πας ανήρ ξυλεύεται» αρχαιοπρεπής έκφραση για ένα δένδρο που πέφτει και κάθε άνθρωπος μαζεύει ξύλα. Είπαμε παραπάνω ότι ο πυρρίχιος είναι κυριότατα χορός πολεμικός και κατά την εκτέλεσή του έχει απαραίτητο σύνεργο το μαχαίρι. Οι τούρκοι και οι Λαζοί έχουν εις όλα τα διαμερίσματα της επικράτειάς τους ως χορό που τον χορεύουν με μαχαίρι, το ζεϊμπέκικο ο οποίος διαφέρει βέβαια κατά πολύ από την πυρρίχιο σε παλμό, τόνο και ουσία, όπως οι Ρώσοι έχουν τον χορό Καζάσκα ή Λεζγίνκα. Ας παύσουν λοιπόν και ας μην επιχειρούν ματαίως να οικειοποιούνται και να παρουσιάζουν τον πυρρίχιο τον Ελληνο-Ποντι(α)κόν ως τουρκικόν. Την πατρότητα του πυρρίχιου και τους κληρονομικούς τέλειους χορευτές του είχε διαγνώσει άριστα ο μεγάλος εκείνος άνθρωπος και νομάρχης Τραπεζούντος κατά τον 19ο αιώνα Κατρή πασάς. Και φίλος γενικά καθώς ήταν των καλλιτεχνικών λαϊκών εκδηλώσεων, κατά τα μπαϊράμια και τας πανηγύρεις, εκαλούσε ελληνοπόντιους κατά κύριο λόγο χορευτές του πυρρίχιου, ως τον Κακούλ, τον Συμεών Σαβρόγλουν και άλλους που δεν τους ενθυμούμαι τώρα. Καθορίσαμε λοιπόν την θέση των τούρκων και των Λαζών σχετικά με τον πυρρίχιο και χαρακτηρίσαμε την ψεύτικην βάσιν και το ποιόν της δραστηριότητάς τους.
Πώς αντιδρούν όμως οι σύλλογοι μας για να περισώσουν την κληρονομιά μας αυτή ως αναφαίρετο εθνικό μας κτήμα; Πολύ χλιαρά δυστυχώς. Εάν νομίζουν ότι αυτό που παρουσιάζουν ενώπιον του πανελληνίου κατά τας επιδείξεις τους είναι πυρρίχιος, είναι πολύ γελασμένοι. Είναι άξιον απορίας πως δεν δραστηριοποιούνται τόσα χρόνια για να επωφεληθούν όσο είναι καιρός από τους σημερινούς άσους του πυρρίχιου όπως εδώ στη Θεσσαλονίκη είναι ο Νίκος Καλούσης (μάγειρας), ο Γρηγόριος Παπαδόπουλος (υπάλληλος του Αμαρίλλιο), ο Ελευθέριος Παπαδόπουλος (ράπτης), ο Γεώργιος Φιρτινίδη (καφεπώλης) και ο καλύτερος απ’ όλους Δημήτριος Αμοιρίδης (ράπτης), υπέροχος εις τις φιγούρες του και λαμπρός τραγουδιστής παρά τα 70 χρόνια του. Και όπως και σε κάθε επαρχία της Βόρειας Ελλάδας βρίσκονται, το γνωρίζω, δεινοί χορευτές της σέρας. Γιατί οι σύλλογοι μας ο καθένας στην έδρα του, δεν κινητοποιούν τους φορείς αυτούς του εθνικού μας χορού; Θα αναλάμβαναν δίχως αμοιβή είμαι βέβαιος να τον διδάξουν στη νεολαία μας και να προετοιμάσουν μια ευπρόσωπη αντάξια διαδοχή στον τομέα της προγονικής καλλιτεχνικής εκδηλώσεως από τους σημαντικότερους. Τώρα τι κάνουν; Παρουσιάζουν έναν πυρρίχιο της κακιάς ώρας. Δρέπουν πολλά χειροκροτήματα από τους αδαείς περί του χορού, τους εντόπιους, και αποσύρονται εις την μακαριότητα τους. Και φυσικά υπό τας συνθήκας αυτάς δεν ήταν δυνατόν να επιτύχουν μια χορογράφηση του πολεμικού αυτού χορού μας με τις παραλλαγές και τις φιγούρες του. Ας το αποφασίσουν αυτό τουλάχιστον για το σύντομο μέλλον. Έτσι θα μπορέσουν και εμπρός στους ξένους να παρουσιάσουν και να προβάλουν τον αληθινό, τον πραγματικό πυρρίχιο, τον Ελληνο-Ποντιακόν και να υπερφαλαγγίσουν την ψευτιά και τις παραποίησης, των αδόκητων αντιπάλων, διαφορετικά επωμίζονται απέναντι του μέλλοντος μεγάλη ευθύνη. Αλλά δεν τελειώσαμε με την τεχνική του πυρρίχιου. Για να αποδώσει ο χορός στο άρτιον, απαραίτητη είναι και η ανάλογος κλασική αμφιέσις. Κοντά εις την επιμελημένα ραμμένη από καλό ύφασμα ζίπκα χρειάζεται και η τεχνικά κατασκευασμένη κουκούλα και πρέπει να προσθέσω ότι η επιτυχημένη κουκούλα αναδεικνύει και την ζίπκα. Λοιπόν της κουκούλας και ύφασμα επιβάλλεται να είναι χοντρότερο παρά τις ζίπκας, διότι τότε μόνο μπορεί να πάρει η κουκούλα καλή φιγούρα κατά το δέσιμο. Απαγορεύονται δε απολύτως τα χρυσά στολίδια στην κουκούλα. Αποτελούν ανορθογραφία. Εξάλλου τα υποδήματα τα τζαμουρλούκια ανάγκη να είναι ολόκληρα. Διαφορετικά προτιμότερο να είναι τζάπουλες. Η τέτοια αμφίεσις και την τεχνική του πυρρίχιου εξυπηρετεί, και τη λαογραφία μας ικανοποιεί. Εκείνο που παρουσιάζουν οι σύλλογοι με τα παπουτσάκια, τις ατημέλητες ζίπκες και τις άνοστες κουκούλες θα μου επιτραπεί να το χαρακτηρίσω απλώς κωμικοτραγικόν. Δύο λόγια ακόμη, διά να τελειώνουμε. Η τεχνική του πυρρίχιου διετηρήθη εις το κλασσικόν της ύψος με τη λεπτότητα της στην Κρώμνη από τους Κρωμναίους. Καταρχήν δεν είμαι τοπικιστής, λέγω χωρίς φόβο και χωρίς πάθος ότι άκουσα. από τους πρεσβύτερους στην ηλικία εκεί που ήμουν νέος. Αναφέρω το ιστορικό της υποθέσεως. Γνωστό είναι ότι μετά την επίδραση στον Πόντο του συστήματος του Τιμαριοτισμού (τερεμπεηλίκια) μετά το 1665, πρώτοι οι Κρωμναίοι κάτω από τους τρομακτικές καταδυναστεύσεις. προσποιήθηκαν ότι ασπάζονται τον μωαμεθανισμό. Πρώτοι αυτοί έγιναν κρυπτοχριστιανοί, όπως επίσης πρώτοι οι Κρωμναίοι μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο επανήλθαν στον χριστιανισμό. Ζώντες ανέκαθεν στα υψίπεδα της Κρώμνης κάτω από ένα χαμηλό καταγάλανο ουρανό μέσα σε όλο καθαρό δροσερό αέρα μέσα στην καταπράσινη και διάσπαρτη από ποικίλα αρωματικά λουλούδια έκταση από κάθε γωνία της οποίας εκελάριζαν κατάψυχρα και γλυκά νερά, φυσικό ήταν να είναι ευφάνταστοι δημιουργοί στίχων, τραγουδησταί, άνθρωποι γενικά του χορού, της διασκεδάσεως. Την ζωήν αυτήν την συνέχισαν και μετά που έγιναν κρυπτοχριστιανοί επί δυο σχεδόν αιώνες. Όχι μόνο τούτο, αλλά διατήρησαν και όλες τις ελευθερίες τους και κατέβαιναν και σε άλλες πλούσιοτερες περιοχές οπλισμένοι πάντα, όπως και στα χωριά τους. Πως; Διότι ήσαν κατ’ επίφαση τουλάχιστον μωαμεθανοί. Δεύτερον, διότι είχαν τα προνόμια τους πως μεταλλουργοί και τρίτον δια τον λόγον ότι είχανε προστάτες ισχυρούς από τους ελάχιστους Κρωμναίους ομαίμονας τους, οι οποίοι είχαν πραγματικά εξομόσει και παρέμεναν μωαμεθανοί τούρκοι. Τέτοιοι ήταν οι Σεϊχογλήδες, οι Βαϊζογλήδες, ο Σεϊταγας,και άλλοι. Ξακουστοί απαράμιλλοι χορευτές του πυρρίχιου οι Κρωμναίοι ον 19ο αιώνα ήταν ο Ουσταπασίδης (Τάντος), ο Γεώργιος Πακίδης από την ενορία της Γλούβενας και άλλοι των οποίων μου διαφεύγουν τα ονόματα τώρα που γράφω. Βεβαίως, κρυπτοχριστιανοί έγιναν στη Χαλδία και αρκετοί Έλληνες άλλων περιφερειών, όπως οι Ματσουκαίοι και οι Σταυριώτες και άλλοι. Όχι όμως πανοικεί, όπως εμείς. Επλεόναζαν μεταξύ τους οι Ελληνοχριστιανοί. Έτσι, παρά το γεγονός ότι ήσαν και αυτοί κατά το πλείστον μεταλλουργοί προνομιούχοι συχνές ήταν οι οχλήσεις, οι καταδρομές και οι διώξεις του τουρκικού φανατισμού και της ζηλοφθονίας σε βάρος τους. Υπό τις συνθήκες αυτές ούτε τις ηθικές δυνατότητες, ούτε και το ψυχικό σθένος τους απέμενε να καλλιεργούν τις εκ της παραδόσεως τους λαϊκές καλλιτεχνικές τους επιδόσεις. Τούτο το έπραξαν από τα μέσα του 19ου αιώνος με τη σχετική ισοπολιτεία και ανεξιθρησκεία που απένειμε το Χάτι Χουμαγιούν στην τουρκική επικράτεια, οπότε έφτασαν και αυτοί ακολουθώντας τους Κρωναίους εις αληθινήν περιωπήν.
Συνάγεται από τα ανωτέρω ότι μετά την κατάκτηση του Πόντου από τον τουρκικό δυνάστη οι Κρωμναίοι εστάθησαν οι θεματοφύλακες του πυρρίχειου χορού που τον κράτησαν στο ύψος του το καλλιτεχνικό και τον μεταλαμπάδευσαν στο εσωτερικό του Πόντου. Τι έγινε ύστερα; Πρέπει να διευκρινίσουμε πρώτα ότι και πριν, αλλά ιδίως τον 19ο αιώνα μερικοί Κρωμναίοι διενεργούσαν εμπόριο με το εσωτερικό και οι ολίγοι με τον καιρό έγιναν περισσότεροι και αρκετοί από αυτούς κατέβηκαν και εγκαταστάθηκαν στην Τραπεζούντα. Όταν όμως τον 19ο αιώνα τα μεταλλεία έπαψαν να λειτουργούν και ρήμαξαν πλέον, έπεσε δυσπραγία οικονομική και δυστυχία στην περιοχή της Κρώμνης και τότε πολλοί Κρωμναίοι κατέφυγαν στα παραθαλάσσια και διεσπάρησαν σε διάφορα κεφαλοχώρια, όπως στην Μούντα και αλλού, στα Πλάτανα και στην Τραπεζούντα και επιδόθηκαν στο εμπόριο, σε διάφορα επαγγέλματα και τέχνες χειρωνακτικές. Η Κρώμνη με τις ενορίες της απέμεινε του λοιπού τόπος κτηνοτροφικός κυριότερα και κατ’ εξοχήν κέντρο παραθερισμού. Η πλειάδα λοιπόν αυτή των μετοίκων Κρωμναίων μετέδωσε και στην περιφέρεια όλη της Τραπεζούντας τον πυρρίχειον χορόν.
Γ. Φιρτινίδης
Ο Πυρρίχειος Χορός Σέρρα του κ Γ. Φιρτινίδη. Επιμέλεια κειμένου Ι. Σαλτσή. Πηγή: Ποντιακή Εστία Ιούνιος 1962
Δείτε επίσης τα έξι (6) αφιερωματικά μου βίντεο, προϊόν ερεύνης για τον Σέρα (Σέρρα) χορό. Εδώ είναι ο πρώτος σύνδεσμος (link) για το πρώτο μέρος Ο Σέρα Χορός των Ελλήνων του Πόντου (Α μέρος) Π. Μουζενίδης & Ξ. Άκογλους. Στα αφιερώματα αυτά τοποθετούνται οι: Ξενοφώντας Άκογλους, Παναγιώτης Μουζενίδης, Π.Δ. Μουζενίδης, Παντελής Μελανοφρύδης, Χαράλαμπος Κιαγχίδης κ.α. Στα αφιερώματα αυτά μεταφέρω επακριβώς τα γραφόμενα των γραπτών πηγών με σαφή αναφορά στις χρονολογίες, τους συντάκτες (με ονοματεπώνυμα) και τα έντυπα περιοδικών εκδόσεων. Όπου έκρινα σκόπιμο για την καλύτερη κατανόηση των γραφομένων προέβην σε μεταφορά από την καθαρεύουσα στη δημοτική γλώσσα.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com