Χριστούγεννα στην Κερασέα (Χότσης) Τραπεζούντος - Γ. Χιάλη (ιατρού)

Τώρα που πλησιάζουν τα Χριστούγεννα, εμείς οι πρεσβύτεροι των προσφύγων αισθανόμεθα ιδιαιτέραν συγκίνηση με την ανάμνηση των παλαιών χρόνων και μέσα στην χειμωνιάτικη καταχνιά μελαγχολούμε με πικρία δια την οριστικήν εγκατάλειψιν της πατρώας γης.

 Χριστούγεννα στην Κερασέα (Χότσης) της Τραπεζούντος. Και η νοσταλγούσα ψυχή μας δια να ξαναζήσει το παρελθόν, πετά με τα φτερά της φαντασίας εις τα μέρη που ζήσαμε και αγαπήσαμε και αναπαριστά με αλγεινή ηδυπάθεια κάθε λεπτομέρεια του παρελθόντος εκείνου και τους ανθρώπους της εποχής εκείνης με τα λαμπρά ήθη και έθιμα των. Στην κερασέα της Χότζης, όπου έζησα τα παιδικά μου χρόνια, υπήρχαν εκτός των εντοπίων αρκετοί άποικοι από την περιφέρειαν Ματσούκας και από την Σάνταν. Ζούσαν όλοι με αδελφικήν ομόνοιαν και είχαν κοινά ήθη και έθιμα, τα οποία διατηρούσαν με θρησκευτικήν ευλάβειαν. Προκειμένου περί μεγάλης εορτής όπως τα Χριστούγεννα, δια να αποδοθεί εις αυτήν όλη η σπουδαιότης και να ολοκληρωθεί η αντίληψη του μεγαλείου της, ετηρούσαν αυστηρά όλους τους θρησκευτικούς κανονισμούς, νηστεία, σαρανταήμερο με φασουλάδα, λαχανόσουπα και φουρνικόσουπα, εξομολόγησιν και μετάληψη. Την παραμονή των Χριστουγέννων, τα παιδιά έψαλλαν από πόρτα σε πόρτα, όπως γίνεται παντού και οι γυναίκες έκαναν προετοιμασία της εορτής. Το πρωί όλοι στην εκκλησία. Μετά την θεία λειτουργία, μοίραζαν στον κόσμο πίτες διάφορες που ετοίμαζαν αι γυναίκες την προτεραίαν. Ένα γεγονός επρόσθετεν εξαιρετικήν φαιδρότηταν στην εορτήν και αυτό ήταν η επιστροφή των ξενιτεμένων από τη Ρωσία που ήρχοντο ύστερα από μακράν απουσίαν να ζήσουν ολίγην οικογενειακή ζωή, οι νέοι να αρραβωνιαστούν και οι αρραβωνιασμένοι να πανδρευθούν. Τους διέκρινε κανείς από την εμφάνιση των. Στα ξένα που πήγαιναν, δεν άλλαζαν την ζίπκα, μόνον φορούσαν στο κεφάλι καλπάκι ρωσικόν από αστραχάν και στα πόδια σαμπόκια (μπότες ρωσικές). Στην εκκλησία οι επίτροποι τους τιμούσαν με έκτακτον δίσκον και τ' ασημένια ρούβλια βροντούσαν πάνω στους δίσκους. Μετά την εκκλησία στο γλέντι και στα κεράσματα ήσαν πρώτοι. Το γλέντι εγίνετο αποκλειστικώς με κρασί από σταφύλια του τόπου. Η ενδυμασία της ημέρας ήτο άψογος ποντιακή άνευ όπλων στην εκκλησία. Στο γλέντι όμως δεν έλειπε από το σιλαχλούκι κανένα απ' τα αγχέμαχα όπλα, μόνο τουφέκι δεν έφεραν μαζί που ήτο απαραίτητο στους γάμους και στα πανηγύρια. Όσον αφορά την ενδυμασία γενικώς, κατά τα τέλη του περασμένου αιώνα και προπαντός μετά το 1900, είχαν αρχίσει να την αλλάζουν μερικοί άνδρες στα χωριά, ενώ στα αστικά κέντρα προ πολλού είχε επικρατήσει η ευρωπαϊκή ενδυμασία ανδρών και γυναικών. Εννοείται οι πρώτοι αλαλάζοντες ενδυμασία εγίνοντο καταγέλαστοι και προκαλούσαν τα σκώμματα και την καταφρόνηση των άλλων, διότι μαζί με τη θρησκεία και τας εθνικάς παραδόσεις, την εμφάνιση κατά τα πάτρια έθιμα θεωρούσαν ως στοιχείον αναπόσπαστων της εθνικής των υποστάσεως. Όταν πολύ ενωρίτερα μεταξύ των πρώτων στην Τραπεζούντα εφόρεσε ευρωπαϊκά ο μακαρίτης Παντελής Λαμπριανίδης, πατέρας του σημερινού υπουργού, οι Σανταίοι εθορυβήθησαν πολύ δια την αποστασίαν, διότι ο μακαρίτης καθ' ο Σανταίος την καταγωγήν ήτο το καμάρι τους. «Νέπε σύντεκνε κι άμ' 'κ̆' εξέρτς;» έλεγαν, Τ' εμέτερον ο Παντελής εφράγκεψεν. Μολαταύτα φραγκέψαντες και μη, ζούσαν αδερφικά και μόνον στον χορό έκανε παραφωνία η νέα ενδυμασία και η συνηθισμένη πανοπλία, που έκανε μαζί με τη λεβέντικη ζίπκα ηρωικό το παράστημα των νέων, δεν είχε θέση στην ευρωπαϊκή ενδυμασία. Στα γλέντια απαραίτητη ήταν η ποντιακή λύρα. Με τη συνοδεία της οι νέοι τραγουδούσαν τα ποντιακά δίστιχα, ενώ οι γέροι προτιμούσαν τους (αμανέδες;) και το μακρόσυρτο Λαραχανίτικον. Και όταν ο ενθουσιασμός έφτανε στο κατακόρυφο, άρχισαν τους πυροβολισμούς. Ο ξηρός κρότος των πιστολιών δεν ικανοποιούσε και πυροβολούσαν με κουμπούρες που βροντούσαν τρομερά και ο αντίλαλος των στους λόγγους και βράχους σαν θεϊκό σάλπισμα σαν μελωδία Χερουβείμ προκαλούσε αλλόφρονες αλαλαγμούς υπερκοσμίου εξάρσεως που τους έκανε να οραματίζονται μαζί με την ζωή της απολυτρώσεως διά του Γεννηθέντος Χριστού, την εθνική αποκατάσταση και την αφύπνιση του μαρμαρωμένου βασιλιά. Και ακολουθούσαν οι χοροί και η σέρα με το δίκοπο μαχαίρι. Ιδιαιτέρως δε σε κάθε γειτονιά διάφορες παρέες έκαναν επισκέψεις στα σπίτια. Με την πρώτη επίσκεψη σε κάθε σπίτι εγίνοντο τα εγκαίνια του νέου κρασιού, όπως το νέο έτος, το πρώτο τεμάχιο της πίτας αφιερώνετο στην Παναγία, έτσι και τα Χριστούγεννα η πρώτη κανάτα του κρασιού αφιερώνετο στον Χριστό. Ενθυμούμαι τον μακαρίτη τον πατέρα μου που ράντιζε με αυτό τους τοίχους, ενώ έψαλλε σύγχρονος το «Χριστός γεννάται δοξάσατε». Ακολουθούσαν τραγούδια και χοροί οικογενειακοί, οι παρέες διαδέχονται η μία την άλλη, το κρασί έρεε αφθόνως και το γλέντι εξακολουθούσε έως τα μεσάνυχτα. Και όλα αυτά και άλλα πολλά ωραία και σεμνά εγίνοντο την εποχή εκείνη του τρομερού, τυραννικού καθεστώτος στα χρόνια του Σουλτάν Χαμίτ, ο οποίος με την χαρακτηριστική του οξυδέρκεια ήξευρε να εξοικονομεί τας περιστάσεις.

Γ. Χιάλη (ιατρού) "Χριστούγεννα στην Κερασέα (Χότσης) της Τραπεζούντος" -:- Πηγή: Ποντιακή Εστία τεύχος 47-48, Θεσσαλονίκη 1953

Δύο σημειώσεις δικές μου στο παραπάνω κείμενο: α) Για τη λέξη αμανέδες, θεωρώ ότι ο συγγραφέας ήθελε να δηλώσει τη μακρόσυρτα, τα οτ̆ουράγα (καθιστικούς σκοπούς) καθώς δεν ήταν ίδιο των Ελλήνων στον Πόντο να τραγουδούν αμανέδες. Η περιγραφή «Λαραχανίτικον» στο τέλος της πρότασης που ώς γνωστό αναφέρεται στο «μακρύν καϊτέ» πιστεύω ότι διορθώνει και αποκαθιστά την προηγούμενη λέξη (αμανέδες). Β) Στο πρωτότυπο κείμενο ο συγγραφέας για τους χορούς αναφέρει ακριβώς: «και ακολουθούσαν οι χοροί, η Σέρα και ο πυρρύχιος με το δίκοπο μαχαίρι» γίνεται δηλαδή διάκριση μεταξύ του σέρα χορού και του πυρρύχιου με το μαχαίρι που προφανώς αναφέρεται στο Πιτσ̆άκ οϊνού (παιχνίδι των μαχαιριών). Το καταγράφω εδώ απλά για την τάξη και την ιστορία του κειμένου. Από την 30ετή έρευνα μου δεν έχω δει πουθενά να ονοματίζεται ο σέρα χορός στον Πόντο ως Πυρρίχιος ούτε οι πρόγονοι μας χρησιμοποιούσαν ποτέ αυτό το όνομα ενώ είναι χαρακτηριστικά τα ονόματα: Σέρα, τη Σέρας, Λάζικον, Τη Λαζίας, Χορόν, Τόνγιαλιδικον, Τιτιρεμέ, Χοροντικόν, Τρομαχτόν και άλλα. 

Μετάφραση στην αγγλική γλώσσα με το πρόγραμμα Deepl Translator / "Christmas in Kerasea (Chotsis) of Trebizond". Πηγή: Ποντιακή Εστία τεύχος 47-48, Θεσσαλονίκη 1953

Τώρα που πλησιάζουν τα Χριστούγεννα, εμείς, οι πρεσβύτεροι των προσφύγων, νιώθουμε μια ιδιαίτερη συγκίνηση με την ανάμνηση των παλιών καιρών και μέσα στη χειμωνιάτικη κατήφεια μελαγχολούμε από πίκρα για την οριστική εγκατάλειψη της πατρίδας. Και η νοσταλγική ψυχή μας, για να ξαναζήσει το παρελθόν, πετάει με τα φτερά της φαντασίας στους τόπους που ζήσαμε και αγαπήσαμε και αναπλάθει με οδυνηρό πόνο κάθε λεπτομέρεια εκείνου του παρελθόντος και των ανθρώπων εκείνης της εποχής με τα ένδοξα έθιμα και παραδόσεις τους. Στην Κερασιά του Hodges, όπου έζησα κατά τη διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, υπήρχαν, εκτός από τους ντόπιους, αρκετοί άποικοι από την περιοχή Matsuka και από το Sandan. Όλοι ζούσαν σε αδελφική αρμονία και είχαν κοινά έθιμα και παραδόσεις, τα οποία τηρούσαν με θρησκευτική ευλάβεια. Στην περίπτωση μιας μεγάλης γιορτής όπως τα Χριστούγεννα, για να της δώσουν όλη της τη σημασία και να ολοκληρώσουν την αντίληψη του μεγαλείου της, τηρούσαν αυστηρά όλους τους θρησκευτικούς κανονισμούς, νηστεία, δεκαπενθήμερο με φασολάδα, σούπα λαχανικών και τηγανόσουπα, εξομολόγηση και κοινωνία. Την παραμονή των Χριστουγέννων, τα παιδιά τραγουδούσαν από πόρτα σε πόρτα, όπως γίνεται παντού, και οι γυναίκες έκαναν προετοιμασίες για το γλέντι. Το πρωί όλοι στην εκκλησία. Μετά τη θεία λειτουργία, μοίρασαν στο λαό διάφορες πίτες που ετοίμασαν οι γυναίκες την προηγούμενη μέρα. Υπήρξε ένα γεγονός εξαιρετικής ομορφιάς στη γιορτή και αυτό ήταν η επιστροφή των ομογενών από τη Ρωσία που ήρθαν μετά από μακρά απουσία για να ζήσουν μια μικρή οικογενειακή ζωή, των νέων για να αρραβωνιαστούν και των αρραβωνιασμένων για να παντρευτούν. Θα μπορούσαν να διακριθούν από την εμφάνισή τους. Όταν πήγαν σε ξένες χώρες, δεν άλλαξαν το zippka τους, αλλά φορούσαν μόνο ένα ρωσικό καπέλο αστραχάν στα κεφάλια τους και ρωσικές μπότες στα πόδια τους. Στην εκκλησία οι επίτροποι τους τιμούσαν με έναν έκτο δίσκο και ασημένια ρούβλια βροντούσαν στους δίσκους. Μετά την εκκλησία, ήταν πρώτοι στη γιορτή και τα κεράσματα. Η γιορτή γινόταν αποκλειστικά με κρασί από ντόπια σταφύλια. Η φορεσιά της ημέρας ήταν άψογη ποντιακή χωρίς όπλα στην εκκλησία. Στο πανηγύρι, όμως, το σιλαχλούκι δεν στερούνταν κανένα από τα ψαροντούφεκα, μόνο δεν έφερναν μαζί τους ένα τουφέκι, το οποίο ήταν απαραίτητο σε γάμους και πανηγύρια. Όσο για την ενδυμασία γενικά, στα τέλη του περασμένου αιώνα, και ιδιαίτερα μετά το 1900, κάποιοι άνδρες στα χωριά είχαν αρχίσει να την αλλάζουν, ενώ στα αστικά κέντρα η ευρωπαϊκή ενδυμασία για άνδρες και γυναίκες είχε από καιρό επικρατήσει. Είναι αυτονόητο ότι οι πρώτοι άνθρωποι που φορούσαν δυνατά ρούχα έγιναν ντροπή και προκάλεσαν την κοροϊδία και την περιφρόνηση των άλλων, επειδή μαζί με τη θρησκεία και τις εθνικές παραδόσεις, θεωρούσαν την εμφάνιση σύμφωνα με τα παραδοσιακά έθιμα αναπόσπαστο μέρος της εθνικής τους ύπαρξης. Όταν πολύ νωρίτερα, όταν ο αείμνηστος Παντελής Λαμπριανίδης, πατέρας του σημερινού υπουργού, ήταν από τους πρώτους που φόρεσαν ευρωπαϊκή ενδυμασία στην Τραπεζούντα, οι Σανδαίοι ενθαρρύνθηκαν πολύ από την αποστασία, γιατί ο αείμνηστος Παντελής ήταν το καμάρι και η χαρά τους. "Nepe sindekne am ki ejerts;" είπαν, "ο Τεμέτερον Παντελής ήταν ο πρώτος που έπεσε". Παρ 'όλα αυτά, φρεγάτες και μη φρεγάτες, ζούσαν αδελφικά και μόνο στον χορό η νέα φορεσιά έκανε μια παραφωνία και η συνηθισμένη πανοπλία, η οποία, μαζί με την πλούσια zipka, έκανε ηρωικό το ρουλεμάν των νέων, δεν είχε θέση στην ευρωπαϊκή ενδυμασία. Η ποντιακή λύρα ήταν απαραίτητη στις γιορτές. Με τη συνοδεία της λύρας, οι νέοι τραγουδούσαν τις ποντιακές διστίχηδες, ενώ οι παλιοίΟ Eople προτιμούσε το (amanedes?) και το μακρόσυρτο Larakhannitikon. Και όταν ο ενθουσιασμός έφτασε στο αποκορύφωμά του, άρχισαν να πυροβολούν. Η ξερή ρωγμή των πιστολιών δεν ήταν ικανοποιητική, και πυροβόλησαν με καμπούρα που βροντούσε τρομερά, και η ηχώ τους στους λόφους και τους βράχους σαν θεϊκή σάλπιγγα σαν μελωδία των Χερουβείμ προκάλεσε γκροτέσκες κραυγές απόκοσμης αρπαγής που τους έκαναν να οραματιστούν, μαζί με τη ζωή της λύτρωσης μέσω του Χριστού του Γεννημένου, Η εθνική παλινόρθωση και η αφύπνιση του μαρτυρικού βασιλιά. Και ακολούθησαν οι χοροί και το δαχτυλίδι με το δίκοπο μαχαίρι. Και σε κάθε γειτονιά, διάφορες ομάδες ανθρώπων επισκέπτονταν τα σπίτια. Με την πρώτη επίσκεψη σε κάθε σπίτι έγιναν τα εγκαίνια του νέου κρασιού, όπως το νέο έτος το πρώτο κομμάτι της πίτας αφιερώθηκε στην Παναγία, έτσι και τα Χριστούγεννα η πρώτη κανάτα κρασιού αφιερώθηκε στον Χριστό. Θυμάμαι τον αείμνηστο πατέρα μου να ραντίζει τους τοίχους με αυτό ενώ τραγουδούσε το «Χριστός γεννιέται δοξασμένος» στην εποχή του. Ακολούθησαν οικογενειακά τραγούδια και χοροί, τα γκρουπ διαδέχονταν το ένα το άλλο, το κρασί έρεε άφθονο και το γλέντι συνεχιζόταν μέχρι τα μεσάνυχτα. Και όλα αυτά και πολλά άλλα ωραία και ταπεινά πράγματα συνέβαιναν εκείνη την εποχή του τρομερού, τυραννικού καθεστώτος στα χρόνια του Σουλτάνου Χαμίτ, ο οποίος με τη χαρακτηριστική του οξυδέρκεια ήξερε πώς να σώσει τις περιστάσεις.
Μετάφραση με www.DeepL.com/Translator 

Ποντι(α)κή Ιστορία και Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com