Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος ή του Χριστοσωτήρα, ή της Αϊ-Σωτήρας στον Πόντο

Την ημέρα αυτή εοορτάζεται η Θεία Μεταμόρφωση του Χριστού στο όρος Θαβώρ μπροστά στους τρεις μαθητές του, τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη λίγο προτού σταυρωθεί. Στην μητροπολιτική Ελλάδα η ημέρα αυτή έχει αγροτικό χαρακτήρα.

Την μέρα αυτή συνηθίζουν να προσκομίζουν στην εκκλησία απαρχές, δηλαδή τα πρώτα σταφύλια ή σύκα που τα ευλογεί ο παπάς με επίσημη ευχή. Η γιορτή αυτή στον Πόντο είχε διάφορα ονόματα. Στην Άνω Ματσούκα την έλεγαν Άγιε Σωτήρα και δήλωνε όχι μόνο τη γιορτή αλλά και την τοποθεσία και το ομώνυμο ξωκλήσι. Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος ή του Χριστοσωτήρα, ή της Αϊ-Σωτήρας στον Πόντο. Στα Κοτύωρα έλεγαν Τ’ Αε-Σοφίας, ενώ στο Σταυρίν τ’ Αε-Σωτήρας. Την μέρα αυτή οι κάτοικοι του χωριού τηρούσαν αυστηρή αργία. Ακόμα και οι τούρκοι του χωριού γιόρταζαν μαζί με τους χριστιανούς και δεν δούλευαν γιατί αυτή τη μέρα τη θεωρούσαν σαν ημέρα ολέθρου. Υπάρχει μάλιστα και σχετική παράδοση που μας διέδωσε ο Δ. Κ. Παπαδόπουλος εξηγώντας γιατί οι τούρκοι σέβονταν και φοβούνταν αυτή την ημέρα ως εξής: "Οι τουρκάντ τη Σταυρί’ τα εξέργατα ‘κ̌’ ελογαρίαζαν κ’ εξ̌ύουνταν (ξεχύνοντας) σα δουλείας ατούν. Έναν χρόνον, τ’ Αεσωτήρος την ημέραν (να έχομε την δόξαν ατ’ς), οι Ρωμαίοι επήγαν σο παναύρ’ σην Κόβερναν και οι τούρκ’ εσκοτώθαν να δουλεύ’νε. Είνας τούρκος πα ερχίνεσεν να αλωνίζ’. Σίτα̤ ελώνιζεν εξέβεν έναν βάϊνιασην (σπαρακτική φωνή). Έτρεξαν όλ’ οι τούρκ’ να τερούνε ντο έν’. Όνταν εκουμουλά̤αν (μαζεύτηκαν) σ’ αλών’ καικά, κάν’ναν ‘κ̌’ εύραν. Βούδα̤, τουκάνα̤, στάχα̤, εσ̌κίεν η γη κ’ επέρεν ατα. Ενούντσαν και είπαν «ατο ζαέρ (φαίνεται) Αεσωτήρα εποίκεν ατο». Ασον φόβον ατουν εφέκαν τα δουλείας ατουν κι απατότε κ’ υστεριγιά οι τουρκάντ’ τη Σταυρί εκράτ’ναν τ’ Αεσωτήρας την ημέραν ας σοι Ρωμαίοις καλλίον.
Και σε μετάφραση. Οι τούρκοι του χωριού Σταυρίν, τις αργίες των γιορτών δεν τις υπολόγιζαν και ξεκινώντας τις δουλειές τους μια χρονιά την μέρα του Σωτήρος (να έχουμε τη δόξα του), οι Έλληνες πήγαν στο πανηγύρι σην Κόβερναν και οι τούρκοι έπεσαν με τα μούτρα στις δουλειές. Ένας τούρκος άρχισε να αλωνίζει. Ενώ αλώνιζε βγήκε μια σπαρακτική φωνή. Έτρεξαν όλοι οι τούρκοι να δούνε τι συμβαίνει κι όταν μαζεύτηκαν κοντά στο αλώνι δεν βρήκαν κανέναν, ούτε βόδια, ούτε τουκάνια (ξύλα δηλαδή που αλωνίζουν πατώντας στα άχυρα), ούτε στάχυα, τίποτε απολύτως, σαν να σκίστηκε η γη και τα κατάπιε. Σκέφτηκαν και είπαν: αυτό φαίνεται το έκανε η Αγία Σωτήρα. Από το φόβο τους άφησαν τις δουλειές τους και από τότε και ύστερα οι τούρκοι του χωριού Σταυρίν κρατούσαν αργία την ημέρα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος καλύτερα και αυστηρότερα και από τους Έλληνες.
Στην Ριζούντα συνήθισαν να φέρουν στην εκκλησία εκείνη την ημέρα σταφύλια και μήλα για να ευλογηθούν. Στα Κοτύωρα η Μεταμόρφωση του Σωτήρος λεγόταν Τ’ Αε-Σοφίας και αυτήν την μέρα «εφάγιζεν τα ψαρικά», δηλαδή επέτρεπε να φάνε ψάρια και όσοι ήταν στο Τσ̌άμπασ̌η πήγαιναν σε μια μαγευτική τοποθεσία η οποία ονομαζόταν ση Γαζένκιλης σην Αε-Σοφίαν πέντε χιλιόμετρα απόσταση από το Τσ̌αμπάσ̌ην, όπου υπήρχε ένα ερημοκλήσι δίπλα σε ένα ποταμάκι. Εκεί προσέρχονταν πολλοί προσκυνητές από τα γύρω χωριά και γινόταν ένα χαρούμενο πανηγύρι στο οποίο προσέτρεχαν πολλοί μικροπωλητές με διάφορα φαγώσιμα και ψιλικά. Το πρωί της γιορτής μετά την Θεία Λειτουργία, το στρώνανε στο φαγοπότι και άρχιζε η διασκέδαση και ο χορός με νταούλια, ζουρνάδες, Γκάιντες, λύρες κ.ά. Το βράδυ χαρούμενοι οι προσκυνητές επέστρεφαν στα χωριά τους.  Λαογραφικά Σύμμεικτα Πόντου. Ήθη, έθιμα, Γλωσσικά Ιδιώματα, Παροιμίες, Θρύλοι & Παραδόσεις.

Πηγή: Έλσα Γαλανίδου Μπαλφούσια, Οι τέσσερις εποχές και οι μήνες τους στον Πόντο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών (Αρχείον Πόντου), Παράρτημα 19, Αθήνα 1999.

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com