Λαογραφικά "Οι Ποντι(α)κοί μήνες του Παντελή Η. Μελανοφρύδη 1952
Τέσσερις από τους μήνες του Ποντι(α)κού ημερολογίου φέρνουν το όνομα μεγάλης εορτής, εορταζομένης μέσα στον κάθε ένα από αυτούς. Και αυτοί οι μήνες είναι:
• Καλαντάρ'τς - Ιανουάριος, λαβών το όνομα εκ της εορτής του Νέου Έτους (Κ ά λ α ν τ α).
• Σταυρίτες - Σεπτέμβριος, εκ της εορτής του Σταυρού.
• Αεργίτες - Νοέμβριος, εκ της εορτής του Αγίου Γεωργίου, εορταζομένης εν Πόντω την 3η Νοεμβρίου.
• Χριστιανάρ'τς - Δεκέμβριος, εκ της εορτής των Χριστουγέννων.
Τρείς μήνες έμειναν με τα κοινά ονόματά τους:
• Μάρ'τς (Μάρτιος), Απρίλ'τς (Απρίλιος), Αύγουστον (Αύγουστος)
Τέσσερες μήνες έχουν εποχιακά ονόματα:
• Kαλομηνάς (Μάϊος) ο καλλίτερος μήνας του έτους
• Κερασινός (Ιούνιος) μήνας των κερασιών
• Xορτoθέρ'τς (Ιούλιος) μήνας του θερισμού των χόρτων
• Tρυγομηvάς (Οκτώβριος) μήνας του τρυγητού
• Ένας έλαβε παρατσούκλι (προσονείδ’) από το ελάττωμα του και αυτός είναι ο Κούντουρος (Φεβρουάριος) επειδή έχει κοντή ουρά (δηλαδή 28 ημέρες).
Άς τούς πάρουμε τώρα με την σειρά. Οι Ποντι(α)κοί μήνες κατά τον Παντελή Η. Μελανοφρύδη 1952
1. Καλαντάρτς (Ιανουάριος). Κατά τόν μήνα τούτον εγίνοντο οι περισσότεροι γάμοι. Ο καιρός ήτο άστατος κατά τον μήνα αυτόν.
«Τη Καλανταρή τ' αιχτρά̤σματα τη γραίας τ’ ομνύσματα»
Η ποντι(α)κή μούσα ψάλλει:
« Κόρη πασ'μέν τό κ̌ι' είδες ‘με, πασ'μέν' το κ̌ι εγνωρίεις ‘με!
πασ'μέν’ τό κ̌ι' έμνες μέ τ' εμέν σή Καλαντάρ' τά νύχτας!»
2. Κούντουρος (Φεβρουάριος). Κατά τόν μήνα τούτον γάμοι δέν εγίνοντο, διότι εθεωρείτο άτυχος μήνας. Τα μοσχάρια που εγεννώντο τον Φεβρουάριον ελέγοντο «Κουτούρα» όπως τον Μάρτιον «Mαρτώλα» και τον Απρίλιον «Απρίλα». Γνωστή είναι σε όλους η παροιμία: «Ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον και ο πασσαλοκάφτες»
3. Μάρ'τς (Μάρτιος). Άγριος επίσης και μελαγχολικός ήτο ο μήνας Μάρτιος στον Πόντο. « Μάρτι, Μούρτ’ αγέλαστε! κι αξερογαλγάνιστε!». Μία παροιμία λέγει:
« O Μάρ'τς εφέκεν τα παλαλά τ΄
κι οι γραιάδες πά εχτέθαν μουσκάρα̤» και
«Το Μαρτές το παιδίν εύτυχον έν’».
4. Aπρίλ'τς (Απρίλιος). Ο καιρός βελτιούται και ο λαός λέγει:
«Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ‘κ̌’ εξέβεν».
5. Καλομηνάς (Μάϊος) Την 1η και 7η Μαΐου οδηγούσαν τα ζώα στήν βοσκήν μέ χλωρούς ράβδους λεπτοκαρυάς, μασούρας και κερμασεούδας. Κατά τις ίδιες ημέρες δεν έπρεπε νά κοιμηθεί κανείς είς τό ύπαιθρον (εκαλομηνά̤ουτον) δηλαδή τον έβλαπτε ο Μάϊος.
6. Κερασινός (Ιούνιος)
7. Χορτοθέρτ’ς (Ιούλιος). Στα Σούρμενα και την Mατσούκα λεγόταν Θερνός ενώ στην Κρώμνην τον ονόμαζαν και με τα δύο ονόματα.
8. Αύγουστον (Αύγουστος). Θεωρείτο προάγγελος του χειμώνα. Γνωστή είναι η φράση: «Επάτεσαμ’ ‘ς σον Αύγουστον και ΄ς ση χ̌ονί την άκραν».
9. Σταυρίτες (Σεπτέμβριος). Είναι η αρχή του Εκκλησιαστικού έτους. Τήν 1η Σεπτεμβρίου απαγορευόταν αυστηρά η είσοδος ξένων ανθρώπων στις οικίες, διότι εθεωρείτο ότι έφερναν γρουσουζιά
10. Τρυγομηνάς (Οκτώβριος). Ίσως το όνομα του να το παίρνει από τον τρυγητό (τρύγο) αν και στα Σούρμενα λεγόταν Οκτώβρης ενώ ο επόμενος μήνας ο Νοέμβριος στα Σούρμενα λεγόταν Τρυγομηνάς ή Τρωζομηνάς».
11. Αεργίτες (Νοέμβριος)
12. Χριστιανάρτ’ς (Δεκέμβριος). Η πρώτη του μηνός ελέγετο: Σ τ ά μ α ν τη μηvός. Επίσης συνήθεις ήταν οι εκφράσεις: "Έμπαν τη μηνός, - Μέσαγμαν τη μηνός, - Έβγαν τη μηνός». Καζαμίας - Καλαντάρι Πόντου - Κάλαντα - Δοξασίες, Παραδόσεις, Ήθη & Έθιμα του Δωδεκαημέρου των Ελλήνων του Πόντου
Οι ώρες του έτους ήσαν: "Ανοιξι ή Καλοκαίρ'τς, Θέρος, Μοθόπωρον και Χ̌ειμων'κός.
Η διαίρεση του ημερονυκτίου ήταν η ακόλουθη:
- Ξημερόματα: Βαθέα πετεινολάλα̤, Εξέβεν αυγήτες
- Ανατολή: Πουρνός (επήρεν ο ήλον)
- Μεσημέρι: (μεσημέρ'τς) ολημέρα, γουσλούχ, πρινάρ' ή πρισνάρ, ή ο ήλον εκαμπάντσεν, ή ο ήλον εκατακηφαλά̤εν
- Απόγευμα: Κιντίν, ο ήλον θέλ' δύο - τρία ζυγόνα̤ νά πιδα̤βαίν
- Δύσις: Ηλεβασίλεμαν, Τη ήλ' ή πιδέβα, Εσουχρίασεν, Η ημέρα παίρ’ και δί’
- Bράδυ: Εβράδυνεν, Εξέβεν τή τσ̌οπάν τ' άστρον (ο έσπερος)
- Μεσάνυχτα: Μεσανύχ'ς ή μεσάνυχτα. Τ' άγρα̤ τα μεσάνυχτα, Εξέβαν τα εξίαστρα. Στη Ματσούκα λεγόταν και το: «η κοσσού με τα πουλία» «εφάνθαν τά ζύα (ο ζυγός).
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ "Οι Ποντιακοί μήνες" του Παντελή Η. Μελανοφρύδη - Πηγή: Ποντιακή Εστία Δεκ 1952
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com