Άλλη η Κολωνεία και άλλη η Νικόπολις του Πόντου. Γεώργιου Στρουθόπουλου
Στο εγκυκλοπαιδικό λεξικό του Ηλίου καταχωρήθηκε άρθρο περί της πόλεως της Κολωνείας, στο οποίο αναφέρεται ότι το όνομα αυτής οφείλεται στη ρωμαϊκή αποικία την οποία ίδρυσε ο Πομπήιος το 66 π.Χ. σε ανάμνηση της νίκης του κατά του Μιθριδάτη του Ευπάτορα βασιλέως του Πόντου.
Η αποικία αυτή ήταν η αλλιώς υπό των Ελλήνων ονομασθείσα Νικόπολις, η οποία σήμερα στα τουρκικά λέγεται Καρά Χισάρ. Ο υπογράφων το άρθρο με τα στοιχεία ΑΑΠ όφειλε να είχε καλώς και εξονυχιστικώς ασχοληθεί με τα πράγματα και να μην ταυτίζει σε μια τις δυο ξεχωριστές πόλεις, δηλαδή την Κολωνία και τη Νικόπολη, τις οποίες χωρίζει απόσταση 15 ωρών. Ιδού το γιατί. Άλλη η Κολωνεία και άλλη η Νικόπολις του Πόντου (Γεωργίου Στρουθόπουλου)
1) Eίναι μεν αλήθεια ότι τη Νικόπολη την ίδρυσε ο ρωμαίος στρατηγός Πομπήιος κατά το 66 π.Χ. σε ανάμνηση της νίκης του εναντίον του ανωτέρου βασιλέως του Πόντου, αλλά επί του τόπου όπου ενίκησε δεν προϋπάρχε φρούριο, όπως συμβαίνει με την Κολωνία και της οποίας ο Προκόπιος (de Aeif III, 4) λέει ότι ήταν φρούριο παλαιόν το οποίο ο Πομπήιος αφού δια του πολέμου έγινε κύριος της χώρας, οχύρωσε και έδωσε νέο όνομα Κολώνεια. Έπειτα, ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει ότι ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός 527-565 επειδή το φρούριο της Κολωνείας εφθάρη από την πολυκαιρία το αποκατέστησε όπως έπρεπε και περί το τέλος του κεφαλαίου τούτου προσθέτει ότι και τα τείχη της Σεβάστειας και Νικοπόλεως επειδή ήταν ετοιμόρροπα και αυτά εκ της πολυκαιρίας ο ίδιος αυτοκράτορας Ιουστινιανός τα επισκεύασε και τα αποκατέστησε στην αρχική τους κατάσταση. Μετά από τα παραπάνω αποκλείεται η συνταύτιση των δύο τούτων πόλεων σε μία. 2) Αλλά και κατά την ΛΑ (31) Νεαράν του αυτού Αυτοκράτορος Ιουστινιανού σύμφωνα με την οποία ορίζει ότι η επαρχία Α’ της Αρμενίας αποτελείτο από την Λεοντόπολιν (πρωτεύουσα) και από τις πόλεις Θεοδοσιούπολη, Σάταλα και Νικόπολη και Κολώνεια από την πρώην πρώτη Αρμενία, Τραπεζούντα και Κερασούντα εκ Πόντου, δηλαδή συνολικά επτά πόλεων, οπότε τοιαύτη σύγχυσις δεν επιτρέπεται. Γεωγραφικό Λεξικό Χαλδίας Πόντου 17ο Το Σατάχ. Τα αρχαία Σάταλα, η Νέα Κνωσός του Πόντου Εξάλλου όποιος μελετά την ιστορία μπορεί να παρατηρήσει ότι κατά την περίοδο αυτή, όπως κατά τις προηγούμενες, το κέντρο της βαρύτητας βρισκόταν στις πόλεις του εσωτερικού της Μικράς Ασίας και του Πόντου, όχι στις παραλιακές με μόνη τη διαφορά ότι Αργυρόπολις δεν υπήρχε. Ταύτα αρκούν προς απόδειξη ότι άλλη πόλις ήταν η Νικόπολις και άλλη η Κολώνεια. Αλλά και η ιστορία της εκκλησίας δεν επιτρέπει κάποια τέτοια σύγχυση. 
3) Έχουμε αρκετές επιστολές του Μεγάλου Βασιλείου περί των δύο τούτων πόλεων. Από αυτές οι υπ’ αριθμόν 227 και 228 αναφέρονται στα παράπονα των Κολωνειατών για τη μετάθεση του επισκόπου τους Ευφρονίου κατά το 375 στην επισκοπή Νικοπόλεως. Στην επιστολή 240 ο ανωτέρω ιεράρχης αποκαλεί τους Νικοπολίτες τέκνα ομολογητών και τέκνα μαρτύρων. 4) Αλλά και κατά τους μετέπειτα χρόνους, κατά τους οποίους το βυζαντινό κράτος προς αντιμετώπιση του κινδύνου και των επιδρομών των Αράβων και μετά ταύτα των τούρκων προέβη στη διοργάνωση των Θεμάτων το δέκατο των οποίων ονομάστηκε Θέμα Κολωνείας ακόμα και κατά την περίοδο αυτή υφίσταντο χωριστά οι δύο πόλεις. Αυτό το βλέπουμε κατά την επανάσταση των Στρατιωτικών κατά του αυτοκράτορα Μιχαήλ του Στρατιωτικού το 1057, κατά την οποία το τέκνο της Κολωνίας, ο Ενδοξότατος και περηφανέστατος στρατηγός Κατακαλών ο Κεκαυμένος εκ Κολωνίας της πρωτευούσης του Θέματος, εξέδωσε τη γνωστή διαταγή της συγκεντρώσεως των επαναστατικών στρατευμάτων στην πεδιάδα της Νικοπόλεως. 5) Τον επόμενο όμως αιώνα παύει να αναφέρεται το όνομα της Νικοπόλεως, επί τουρκοκρατίας δε σβήνει και της Κολωνίας. Αντ’ αυτών δε επικρατούν οι ονομασίες Γαράσαρη και Γολέσαρη. Και η μέν Γαράσαρη παραληφθείσα από την κοινή τουρκική Γαρεσάρ επισήμως και γραπτώς αποδιδόμενη από τις λέξεις Καρά-Χισάρ, δηλαδή πάλι τίποτε άλλο ειδεμή μετάφραση του ονόματος, το οποίο απέδωσαν οι Άραβες στο φοβερό και απόρθητο φρούριο της Νικοπόλεως όταν το αντίκρισαν κατά τις επιδρομές τους στη Μικρά Ασία κατά τον 7ο & 8ο αιώνα, η δε Γολέσαρη ομοίως εκ της κοινής τουρκικής Γολεσάρ η οποία επισήμως και γραπτώς αποδίδεται εις την τουρκική με τη λέξη Κοϊλού Χισάρ, έτσι όπως αντιλήφθησαν και μετασχημάτισαν την ονομασία Κολώνεια, οι σελτζούκοι τούρκοι. Επομένως, έμεινε επί τουρκοκρατίας ως ελληνική πλέον ονομασία της Νικόπολης μόνο η λέξη Γαράσηρη και όχι μόνο εις την ομιλούμενη, αλλά και εις τα επίσημα πατριαρχικά έγγραφα εις τα οποία (Πατριαρχικοί πίνακες Γεδεών) αναφέρεται σε μία και μόνη ορισμένη περίπτωση, στην οποία τα χωριά της Γαράσαρης έως τα μη δυνάμενα πλέον λόγω των καιρικών περιστάσεων κατά τις οποίες κάθε πόλη και χώρα των εθνών έγινε παρανάλωμα, να έχουν δικό τους επίσκοπο, γίνονται το μήλον της έριδος μεταξύ των μητροπολιτών Χαλδίας και Νεοκαισαρείας και μεταπίπτουν πότε στη δικαιοδοσία του ενός και πότε στη δικαιοδοσία του άλλου. Η τοιαύτη κατάστασις εξακολούθησε μέχρι το 1832, όταν ανασυστάθηκε η επισκοπή Νικοπόλεως υπό τον Νεοκαισαρείας, η οποία κατά το 1889 προήχθη σε Μητρόπολη υπό τον τίτλο Κολωνείας και Νικοπόλεως. Φαίνεται ακόμη και από τον τίτλο αυτόν ίσως να παρεσύρθη ο ανωτέρω αρθογράφος και συνέταξε το άρθρο του αβασάνιστα και αφ’ υψηλού. Υπολείπονται να διασαφηνιστούν και άλλες λεπτομέρειες: α) Ποια θεωρούν οι αρχαιολόγοι ως Κολωνία και ποια ως Νικόπολιν και β) που τις τοποθετούμε εμείς τα τέκνα της Νικοπόλεως. Ο Ramsay θεωρεί ως Κολώνεια το Καραχισάρ την οποία γνώμη ασπάζεται και ο Cumont (Studia Pontica II, σελ 296), την δε αρχαία Νικόπολιν την τοποθετούν και αυτοί και άλλοι εις το άλλοτε αρμενικό χωρίον Πούρκ στο Ενδερές. Εμείς οι σημερινοί επιζώντες παραλάβαμε από τους πατέρες μας και θεωρούμε ως Νικόπολη το Καραχισάρ, ως Κολωνία δε την Γολέσαρη η οποία βρίσκεται βορειοδυτικά της Νικοπόλεως και απέχει από αυτήν 15 ώρες. Η Γαράσαρη και τα Είκοσι Οκτώ Χωριά της : Ασαρτζούκ & Λίτζασσα. Α' Μέρος Πάντως το ζήτημα αυτό της τοποθετήσεως των δύο ανωτέρω πόλεων δεν λύεται οριστικώς, διότι και υπέρ της μιας άποψης και υπέρ της άλλης υπάρχουν επιχειρήματα. Και κατ’ ακολουθία επιβάλλεται η λεπτομερής εξιχνίαση των πραγμάτων. Παρόλα ταύτα όμως ένα είναι το βέβαιο: "Στο παρελθόν υπήρχαν δύο πόλεις χωριστές η μία από την άλλη, πράγμα το οποίο αναγνωρίζουμε κι εμείς, η τελευταία γενεά του ελληνισμού της περιφέρειας ταύτης". Λαογραφικά Γλωσσικά Σύμμεικτα Κολωνίας - Νικοπόλεως Πόντου
Πηγή: Ποντιακή εστία. Γεώργιος Στρουθόπουλος, καθηγητής συνταξιούχος.
Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com