† Α. Ι. Παρχαρίδη Ιστορία της Κρώμνης. Θρησκεία - Εκπαίδευση - Λόγιοι

Θρησκεία (συνέχεια). Επί Καλλινίκου η Μονή ερημώθηκε, εκδιώχθηκαν οι μοναχοί από τους κατοίκους του Αληθινού και ως εκ τούτου καταλύθηκε από τον Μητροπολίτη Θεόφιλο κατά το 1855. Ο Βαρνάβας όμως ανήγειρε τη Μονή του Καστρότειχου στην οποία κατέφυγε και ο Καλλίνικος.

Ηγούμενοι δε της Μονής αυτής χρημάτισαν στη συνέχεια οι: Βαρνάβας, Κύριλλος και ο Θεόκλητος εκ Τσαχματάντων ο οποίος πρωτύτερα ήταν ιερέας ονομαζόμενος Θεόδωρος Ιωακειμίδης. Αυτός ήταν ο τελευταίος καλόγηρος των Μονών της Κρώμνης και απέθανε κατά το 1868. Κατά τον αιώνα τούτο ανεγέρθηκαν και όλες οι εκκλησίες όλων των ενοριών της Κρώμνης των οποίων την απαρίθμηση θεωρούμε περιττή, αλλά ο αιώνας αυτός είχε και κάτι άλλο, είχε τη δύναμη να ενώσει σε ένα πληθυσμό ο οποίος ήταν πριν διεσπαρμένος, να δείξει ότι ποτέ δεν καταπνίγεται στη βία των πολλών ή την τυραννία των λίγων. Η Ιερά Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Ζωοδόχου Πηγής της Αληθινής του Πόντου Τούτο δε, όταν φανερώθηκαν οι «κρυφοί» λεγόμενοι και μετά παρρησίας ομολόγησαν ενώπιον των αλλόπιστων συν γυναιξί και τέκνοις τον Χριστό. Στη Μόχωρα όλοι ήσαν κρυφοί εκτός της οικογένειας του παπα-Παναγιώτου. Στον Αληθινό σχεδόν όλοι εκτός της συνοικίας Αντωνάντων. Στου Μαντζάντων οι συνοικίες Μουρατάντων και Τσερκεζάντων, εις Αλχαζάντων όλοι ήσαν κρυφοί όπως και εις Σεϊχάντων, εις Κοτσάντων μία μόνο οικογένεια, εις Φραγκάντων η συνοικία του Σουλεϊμάντων, εις Παϊραμάντων όλοι ήσαν κρυφοί όπως και εις Ρουσταμάντων, εις Άνω Γλούβενα μία οικογένεια μόνο, εις Κάτω Γλούβενα όλοι ήσαν κρυφοί εκτός της οικογένειας του παπα-Χρυσοστόμου. Μετά τη φανέρωση όλων αυτών των κρυφών θρησκευτικώς η Κρώμνη ησύχασε και μέχρι σήμερα δεν έπαυσε να είναι τμήμα της περιφέρειας της Χαλδίας, ο Μητροπολίτης της οποίας διορίζει Οικονόμο ως αντιπρόσωπό του, ο οποίος δε μετά την κατάργηση της Μονής του Αληθινού χρημάτισε ο παπα-Γεώργιος εφημέριος της ενορίας Σιαμάντων. Το Μοναστήρι Καστρότειχου Α.Κ. Παπαδόπουλου Σταυριώτη (Δύο γραπτές μαρτυρίες 1846-1868)

Εκπαίδευση. Η εκπαίδευση επί βυζαντινών έως και επί Κομνηνών γενικά ήταν ανατεθειμένη στους καλόγερους και ιερείς οι οποίοι δίδασκαν γραφή και ανάγνωση, ψαλτήριον και λοιπά ιερά βιβλία και κατηχούσαν τους προσερχόμενους. Αυτής της μορφής η διαπαιδαγώγηση εξακολουθούσε και μετά την κατάλυση του χριστιανικού κράτους. Αλλά επί τουρκοκρατίας εκτός αυτών, οι Κρυφοί διδάσκονταν και την τουρκική γλώσσα διότι ήταν αναγκαία σε αυτούς επειδή πολλοί εξ αυτών λάμβαναν διάφορες κυβερνητικές θέσεις. Εκτός των ιερέων και μοναχών δίδασκαν και οι άλλοι, όπως παραδείγματος χάρη περί τα τέλη της 18ης εκατονταετηρίδας, ο Χριστόφορος Λιγομενίδης και οι εκ Φραγκάντων Παρθένα Γ. Σιδηροπούλου και Αναστάσιος Γ. Σιδηρόπουλος. Περί το 1800 ήλθε και ο Νικόλαος Ευμοιρίδης ο οποίος ήταν από τα Ζεμπερέϊκια ο οποίος σπούδασε στην Άργονη όπου ήταν πολλοί εκ Κρώμνης μεταλλευτές. Ύστερα δε δίδαξε στην Αργυρούπολη. Ο γιος του, ο Ευθύμιος Ευμοιρίδης σπούδασε στην Τραπεζούντα, ευρισκόμενος παρά τον Μητροπολίτη Ησαϊα, δίδαξε δε στην Κρώμνη περί το 1830. Το 1830 η Κρώμνη απέκτησε το πρώτο σχολείο, το οποίο κτίστηκε στην ενορία Σιαμανάντων. Δάσκαλοι δε αυτού υπήρξαν απο το 1830 μέχρι το 1850 οι εξής: Νικόλαος Ευμοιρίδης, Κακούλης, Τριπολίτης ελθών εΚ Τραπεζούντος, ένας Διάκονος Αργυρουπολίτης και πάλι αργότερα ο Κακούλης. Το 1848 ήρθε από την Τραπεζούντα όπου σπούδασε ο Χαράλαμπος Χαριάδης ή αλλιώς Χαρατζής. Αυτός δίδασκε κατ’ αρχάς στην οικία του Χ”Ποπά η οποία βρισκόταν πλησίον της δικής του οικίας στην συνοικία Βαρτανάντων. Επειδή δε στο χωριό δεν υπήρχε κατάλληλο σχολείο, ο Χαριάδης προσέφερε έναν αγρό του, ο οποίος βρισκόταν κοντά στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, όπου και κτίστηκε ένα αλληλοδιδακτικόν σχολείον, του οποίου πρώτος διδάσκαλος χρημάτισε ο ίδιος κατά το 1850. Επειδή οι Κρωμναίοι τον καταδίωξαν διότι τους έλεγε τα ελαττώματά τους, αναγκάστηκε να φύγει από την Κρώμνη και να κατεβεί στην Τραπεζούντα, όπου χρημάτισε πάλι δάσκαλος. Μετά τον Χαράλαμπο Χαριάδη (τον περιφρονηθέντα μεγάλο πατριώτη και διδάσκαλο και ευεργέτη), διδάσκαλος χρημάτισε ο Ευθύμιος Ευμοιρίδης, γιος του Νικολάου ο και Νικολαϊδης και Σαχταράς ονομασθείς. Η οικογένεια των Ευμοιρίδων είναι άξια μνείας διότι επί ένα περίπου αιώνα παρέδιδε στους πληθυσμούς της περιφέρειας αυτής διδασκάλους των ελληνικών γραμμάτων. Μετά από αυτόν τον Ευμοιρίδη διδάσκαλοι της Σχολής Σιαμανάντων χρημάτισαν οι εξής: Κωνσταντίνος Π” Π. Παπαδόπουλος, Χρήστος Δαμιανίδης, Θεόδωρος Κτενίδης, Γ. Παπαβασιλείου, Ιμεραίος, Γεώργιος Ιωαννίδης, Ιμεραίος, Κοσμάς Φωτόζηλος, Γεώργιος Αηδονίδης, Στυλιανός Ουσταπασίδης και λοιποί εκ Κρώμνης και διαφόρων άλλων μερών. Στο σχολείο Αληθινού του Καστρότειχου πρώτους διδασκάλος χρημάτισε ο Χρήστος Δαμιανίδης, το δε σχόλιό του Καλούλ χτίστηκε κατά το 1865 και λειτούργησε για 23 έτη. Είχε δασκάλους τον Γεώργιο Ευμοιρίδη επί 17 χρόνια, Κωνσταντίνο Ζαλούμ, Δ. Ουσταπασίδη και Π” Πάνον Ευμοιρίδη. Το σχολείο των Σιαμανάντων από το 1830 μέχρι το 1850 μία ή δυο φορές έκλεισε. Από το 1850 όμως ουδέποτε έκλεισε, κατά δε το 1885 οι κάτοικοι Σιαμανάντων και Φραγκάντων θέλοντας να ανεγείρουν σχολείο επειδή το παλιό ήταν και μικρό και ακατάλληλο, εξέλεξαν επιτροπή προς είσπραξη συνδρομών. Η επιτροπή απαρτιζόταν εκ των κυρίων Χ. Παπαδόπουλου, Ματθαίου Σιδηροπούλου, Ι. Α. Παρχαρίδη και Κωνσταντίνου Διαφωνίδη. Η επιτροπή αυτή φρόντισε εντός έτους να τελειώσει το κτίριο. Για την ανέγερση της σχολής αυτής πρόσφεραν όχι μόνο οι Κρωμναίοι αλλά και κάποιοι εκ των εκεί παραθεριζόντων Τραπεζούντιων αλλά και ο Σύλλογος «Ξενοφών» της Τραπεζούντας, πέντε τουρκικές λίρες. Την εκπαίδευση των λίγων εναπομεινάντων στην Κρώμνη κατά τις τελευταίες δεκαετηρίδες υποβοήθησε πολύ και η Αδελφότητα Κρωμναίων, η οποία ιδρύθηκε το 1869 στην Τραπεζούντα από Κρωμναίους και άλλων φιλόμουσων, η οποία τώρα έχει τη διοίκηση των σχολείων της Κρώμνης, τα οποία ευεργετήθηκαν και από άλλους φιλόμουσους. Της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος μεγάλοι ευεργέτες είναι οι εξής: Γεώργιος Καματσώτος (ιατρός), Χ” Ελευθ. Βαφειάδης ή Χ” Μουράτ, Γεώργιος Κουντούρωφ, Ανδρέας Σιμώνωφ και Ιωάννης Α Παρχαρίδης. Ευεργέτες ήταν οι: παπα-Ιωάννης Κωφίδης, Παν. Αντωνιάδης. Του σχολείου Μεταμορφώσεως ευεργέτες ήταν: η Κυριακή Χ. Λαζαρίδου, Χ” Σοφία Τρ. Φωτιάδου και Ελ. Ελευθεριάδης. Δωρητές οι: Σοφία Χ” Κοκκά και Δημ. Σαρόγλης. Του σχολείου Καστρότειχου μέγας ευεργέτης ήτο ο Γεώργ. Γιακουμίδης και δωρητής ο Δημ. Σαρόγλης. Την ευεργετική δράση τους στην Τραπεζούντα όμως υποβοηθούν και οι εν Ρωσία ευρισκόμενοι Κρωμναίοι διά χρηματικών συνεισφορών. Διδάσκουν δε είς μεν τα σχολεία Μεταμορφώσεως και Καστρότειχου ανά 2 διδάσκαλοι και ένας στον Νανάκ.

Λόγιοι. Λογίους μπορούμε να ονομάσουμε τους κατά καιρούς διδασκάλους οι οποίοι μετέδωσαν με την παιδεία τους στους μαθητές τους οι οποίοι ήθελαν κάτι να διδαχθούν. Εκτός όμως των αναφερθέντων στο προηγούμενο κεφάλαιο υπάρχουν και άλλοι τουρκιστές όπως ο Ομέρ εφέντης, Οσμάν εφέντης και Μολά Πεχρέμ εφέντης αλλά και μία γυναίκα που δίδασκε στα ελληνικά η Μαρία του Σουλεϊμάν αγά, η οποία σπούδασε στην Αθήνα και δίδαξε ύστερα στην Τραπεζούντα. Αποβίωσε το 1855 στην Κρώμνη. Κατά τις τελευταίες δεκαετηρίδες όσοι λόγιοι Κρωμναίοι έζησαν στην αλλοδαπή και εκπαιδεύτηκαν, ούκ ολίγον τίμησαν την πατρίδα τους. Τοιούτοι λόγοι είναι οι εξής: Χ” Ελευθέριος Κτενίδης. Μεταβάς εις Άγιον Όρος δια να γίνη καλόγερος επέστρεψε μη αντέχων εις τας κακουχίας του μοναχικού βίου, προσελήφθη τότε στην υπηρεσία του Φροντιστηρίου όπου και διέμεινε μέχρι των τελευταίων στιγμών της ζωής του. Κατ’ αρχάς δίδασκε και κάποια μαθήματα, ύστερα όμως χρημάτισε επιστάτης στο Γυμνάσιον. Άνδρας, ευφυής, φιλομαθής και προικισμένος με πολλές αρετές ήταν ακόμη και αγιογράφος. Όταν απέθανε το 1903 με απόφαση του Συμβουλίου των Σχολείων η ταφή του επί 40 έτη υπηρέτησαντος στη Σχολή αρίστου ανδρός έγινε δημοσία δαπάνη. Επικήδειο λόγο εκφώνησε Ο κ Αρ. Ιεροκλής, καθηγητής τότε του Φροντιστηρίου, ο οποίος εξήρε την αρετή του ανδρός. 

Συνέχεια στο επόμενο. Κρώμνη Πόντου - Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός (Playlist)

† Α. Ι. Παρχαρίδη Ιστορία της Κρώμνης – τεύχος 55ον Θρησκεία - Εκπαίδευση - Λόγιοι

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com