Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν της επαρχίας Χαλδίας (67): Γουζούλ Κιοήν ή Κρανεοχώριον, Γουμερά, Γουρουχλί, Δεβρεντζή & Δεμίρ καπού

Το Γουζούλ κιοήν ή Κρανεοχώριον. Ονομαζόταν Γουζουλνίκη επι εποχής Κομνηνών η οποία δωρίθηκε στην πνευματική επίβλεψη της ιεράς μονής Αγίου Γεωργίου του Χουτουρά υπό του Αλεξίου του Γ’ Μεγάλου Κομνηνού σύμφωνα με σχετικό χρυσόβουλο.

Είχε 30 τουρκικές οικογένειες και βρίσκεται σε απόσταση μισής ώρας πάνω απ’ τον ποταμό Κάνιν απέναντι απ’ την έπαυλη Καστέλι (νυν Μολυβδάδων). Οι κάτοικοι ασχολούνται στην γεωργία και οπωροκομία.  Γουζούλ–κιοήν ή Κρανεοχώριον, Γουμερά, Γουρουχλί, Δεβρεντζή, Δεμίρ–καπού, Δέρραινας ποτάμ’, Δέρραινα, Δέσμαινα, Διάκονα, Δζίτε Τζίτε η Μικρά ή Ξυπολέντων ή Αλεξουπολέντων, Δζίτης ποταμός (Τσίτης), Δζίζερες Τζίζερες ποταμός, Δζιμερά – Τσιμερά, Δζολόσενα–Τσολόσενα–Τσολόχ̆ένα, Δώδεκα Ελάτια, Έδισσα, Επανωχώρ, Κουρτάντων, Κυριακάντων, Σαραντάρ, Κατραλάντων, Στραμπελάντων, Εφραιμάντων, Εφτά Ραχ̆ία, Δζίτε Τζίτε η Μεγάλη ή Σίδη (των λογίων) ή τουρκιστί Τσίτη-Κιαπίρ, Ζαγκάρ ή Ματέν, Ζάγκα ή Τσάγκα η παλαιά Κάνις, Ζεμπερέκια ή Μαχαλά, Ζερμούδα, Ζουβακάντων & Ζουρνατσάντων.

Η Γουμερά. Γραφική αμφιθεατρική τοποθεσία απέναντι απ’ το χωριό της Τσίτης. Ήταν κατάφυτη από δάση και καθαρά νερά όπου σε μαγευτική θέση κείται η άλλοτε Σταυροπηγιακή Μονή της Θεοτόκου Γουμεράς που ιδρύθηκε απ’ τον Αλέξιο Γ’ Μέγα Κομνηνό, με λαμπρό ναό, περικαλλείς εικόνες και σπουδαία βιβλιοθήκη με χειρόγραφα. Είχε 15 μοναχούς. Αξίζει να σημειώσουμε ότι στην Ι.Σ.Μ. Παναγίας Γουμερά με την ευγενική πρωτοβουλία του ιατρού κ Θεοφύλακτου Κ. Θεοφυλάκτου είχε συστηθεί Λύκειο γραμμάτων το οποίο δυστυχώς δεν λειτούργησε για πολλά χρόνια λόγω της έναρξης του ευρωπαϊκού πολέμου. Απ΄την Γουμερά προήλθαν διαπρεπείς και ευπαίδευτοι κληρικοί οι οποίοι προήχθησαν ως και μητροπολίτες στην Χαλδία και στις όμορες επαρχίες. Ιερά Σταυροπηγιακή Μονή της Παναγίας Γουμερά. Ιστορία Θρύλοι Παραδόσεις (Γ.Κανδηλάπτη)

Το Γουρουχλί. Τουρκικό χωριό αλλά και σταθμός στην οδό από Αργυρούπολη προς Ερζιγκιάν και στην συμβολή των ποταμιών Κιοσέδων και Λερίου με 40 τουρκικές οικογένειες. Στην περιφέρεια του χωριού υπάρχουν ερείπια αρχαίου βυζαντινού φρούριου.

Η Δεβρεντζή. Χωριό της περιφέρειας Άτρας με 30 τουρκικές οικογένειες με ομώνυμο ποτάμι και βρισκόταν στους πρόποδες καταρρέοντος βράχου. Κοντά στη Δεβρεντζή ιδρύθηκε περίπου στα μέσα παρελθόντος αιώνος η ενοριακή ανδρική και θαυματουργός ιερά μονή της Ζωοδόχου Πηγής Δεβρεντζή την οποία ανέδειξε και ο αρχιμανδρίτης Γεράσιμος Μελίδης εκ Φυτιάνων. Δύο φορές το χρόνο, της Διακαινησίμου και της Πεντηκοστής τελούσαν μεγάλη θρησκευτική πανήγυρι που προσέλκυε πολλούς προσκυνητές απ’ όλα τα σημεία του ανατολικού Πόντου. Πνευματικά εξαρτιόταν απ’ την Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου Χουτουρά ενώ διοικητικά απ’ την Αργυρούπολη. Δυστυχώς καταστράφηκε στον παγκόσμιο πόλεμο (περισσότερες πληροφορίες μπορούμε να αντλήσουμε απ’ το “Προσκυνητάριο” του κ. Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη (Κάνι).

Το Δεμίρ καπού. Τουρκική ενορία με 40 οικογένειες κάτω απ’ την Αργυρούπολη στη συμβολή του ρυακίου Αργυρουπόλεως και ποταμού Κάνεως, εν μέσω πλουσιότατων οπωροφόρων κήπων.

Πηγή: Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν της επαρχίας Χαλδίας - Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com