Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Χαλδίας (68): Δέρραινα, Δέσμαινα, Διάκονα, Μικρά Σίδη ή Τσίτη ή Ξυπολέντων ή Αλεξουπολέντων, Μεγάλη Σίδη ή Τσίτη-Κιαπίρ

Τη Δέρραινας το ποτάμ’. Περιφέρεια και παραπόταμος του Κάνεως ποταμού στο Μεσοχάλδιον. Το ποτάμι πηγάζει απ’ το Γκιαβούρ-δάγ και μετά από ρούν 3 ωρών χύνεται κάτω απ’ την Παλαγία στη θέση Άγιος γεώργιος όπου άλλοτε και επι Κομνηνών υπήρχε ομώνυμο χωριό.

Στο ποτάμι αυτό βρίσκονταν τα εξής χωριά: Καλλίστη , Κανάκ, Δέρραινα, Κάσσχα, Άλμη, Κελέντων και Λοντσίωνος. Το ποτάμι ήταν κατάφυτο από οπωροφόρα δέντρα.

Η Δέρραινα. Ελληνικό χωριό επι του ποταμού της Δέρραινας. Είχε 40 οικογένεις και ιερό ναό της Υπαπαντής του Σωτήρος.  Γουζούλ–κιοήν ή Κρανεοχώριον, Γουμερά, Γουρουχλί, Δεβρεντζή, Δεμίρ–καπού, Δέρραινας ποτάμ’, Δέρραινα, Δέσμαινα, Διάκονα, Δζίτε Τζίτε η Μικρά ή Ξυπολέντων ή Αλεξουπολέντων, Δζίτης ποταμός (Τσίτης), Δζίζερες Τζίζερες ποταμός, Δζιμερά – Τσιμερά, Δζολόσενα–Τσολόσενα–Τσολόχ̆ένα, Δώδεκα Ελάτια, Έδισσα, Επανωχώρ, Κουρτάντων, Κυριακάντων, Σαραντάρ, Κατραλάντων, Στραμπελάντων, Εφραιμάντων, Εφτά Ραχ̆ία, Δζίτε Τζίτε η Μεγάλη ή Σίδη (των λογίων) ή τουρκιστί Τσίτη-Κιαπίρ, Ζαγκάρ ή Ματέν, Ζάγκα ή Τσάγκα η παλαιά Κάνις, Ζεμπερέκια ή Μαχαλά, Ζερμούδα, Ζουβακάντων & Ζουρνατσάντων.

Η Δέσμαινα. Ελληνικό χωριό με πολλούς συνοικισμούς στην περιφέρεια του Κιουρτουνίου. Είχε 110 οικογένειες ομώνυμο ποτάμι και ιερό ναό του Αγίου Ιωάννου. Απ' την Δέσμενα της Χαλδίας στο Σεμέν και Καρακιόλ των Κοτυώρων του Πόντου

Η Διάκονα. Μια απ’ τις ενορίες της κώμης Χάρσερας με 40 ελληνικές οικογένειες. Είχε ναό επ’ ονόματι του Αγίου Κωνσταντίνου, ενώ ήταν αρχαία ενορία η οποία οικίστηκε απ’ τους πρώτους χρόνους μετά την άλωση. Κείται πάνω απ’ το ποτάμι της Χάρσερας.

Η Δζίτε η Μικρά ή Ξυπολέντων ή Αλεξουπολέντων όπως αναφέρεται στα ποντιακά φύλλα τεύχος 10, σελ 10,έτος 1936). Χαλδία Τσίτη, Τζίζερε, Τσιμερά, Τσολόχενα, 12Ελάτια, Έδισσα, Επανωχώρ, Εφραιμάντων, 7Ραχία

Η Δζίτε η Μεγάλη ή Σίδη (των λογίων) ή τουρκιστί Τσίτη-Κιαπίρ κατ’ αντιδιαστολή προς την μικράν Σίδην ή Τσίτη Σαχίρ. Βρίσκεται στο ομώνυμο ποτάμι της Τσίτες και διαιρείται σε πολλές μικρές ενορίες : Ζωγραφάντων, Μαρουλάντων, Κιορογλάντων, Ναθαναηλάντων, Μεταμόρφωσις, Ανθιμάντων, Σατάντων και άλλων. Αποτελείτο από 150 οικογένειες. Κατά την ανταλλαγή είχε 50 οικογένειες και 30 τουρκικές αλλά ελληνόφωνες. Απέχει 3 ώρες απ’ την Άρδασσα και βρίσκεται μεταξύ των χωρίων Αδίσσης, Χαβίαννας κα Παλαιχώρ πάνω απ’ το ομώνυμο ποτάμι και λέγεται ότι κατοικήθηκε απ’ την Σίδη της Παφλαγονίας (πράγμα αστήρικτο κατά τον κ. Γ.Θ.Κανδηλάπτη) ενώ το βέβαιον είναι ότι κατοικήθηκε από φυγάδες του χωρίου Τσίτα των Σουρμαίνων μετά τα γεγονότα του 1681. Οι κάτοικοι της Μεγάλης Δζίτες διακρίθηκαν τους παλιότερους χρόνους ως άριστοι μεταλλουργοί ενώ εσχάτως ως κτίστες. Κατείχε τα πρωτεία στην πνευματική μόρφωση και ανάπτυξη μετά την Αργυρούπολη και τα Φυτίανα. Τόσο η Σίδη όσο και η Ι.Μ. Παναγίας Γουμερά είχαν καλά καταρτισμένες Σχολές όπου μορφώθηκαν εξαιρετικοί τρόφιμοι οι οποίοι σκορπίστηκαν σε όλο τον Πόντο και την Ανατολή διαδίδοντας την Ελληνική Παιδεία. Ήλθαν εποχές όπως το 1825 καθώς οι πολιτικές και θρησκευτικές συγκυρίες στην επαρχία διευθύνοντο απ’ τα τέκνα της Δζίτης, ώστε να αποτυπωθεί στη λαϊκή παροιμία της Μεσοχαλδίας: “Ο Δεσπότς Τσιτενός (δλδ ο Χαλδίας Σωφρόνιος), ο Ουστάπασης Τσιτενός (Θωμάς Τσιπόγλης), ο Οικονόμος Τσιτενός (Τριαντάφυλλος Λαζαρίδης), ο Γούμενον Τσιτενός (Γερμανός ΧατζηΔαβίδ), ο Κοτσάπασης Τσιτενός (Συμεών Λαζαρίδης), ο Ποπάς Τσιτενός (Λάζαρος Λαζαρίδης), ο Δάσκαλον Τσιτενός (Ανανίας Αδ. Κουζάνος) κ.λ, κι’ ο Θεόν πάλ’ Τσιτενός έν; “ Η μεγάλη Δζίτε γέννησε πολλούς λόγιους όπως : τους Μητροπολίτες Χαλδίας Διονύσιον, Θεοφάνην, Σωφρόνιον,Σίλβεστρον Β’, τον Αμίδης Αγαθάγγελο, τον Νεοκαισαρείας Διονύσιον, τον νομικό καθηγητή της Θ. Ακαδημίας Αν.Κουζάνον, τον λόγιο ιερέα Λάζ.Κουζάνο, τους διευθύνοντας το Ελληνικό Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως ιερομόναχο Θεοφάνην, Ιορδάνην Ζωγραφάντην, Ιορ. Π΄΄ Γ. Λαζαρίδη, τον Κυρ.Αδ.Κουζάνον τον ιερομόναχο Νεόφυτο, τον Ανανία Αδ. Κουζάνον, τον λόγιο Ναθαναήλ Ζυγάν αλλά και ηγουμένους και κληρικούς λόγιους πλείστους όσους. Τους κατοίκους της Δζίτης τους διέκρινε η μεγάλη ευλάβεια στα θεία και ως εκ τούτου τα ονόματα τους ήταν εκκλησιαστικής προελεύσεως, όπως: Θωμάς, Ναθαναήλ, Άνθιμος, Στέργιος, Αγαθάγγελος, κτλ και είχαν έναν ιερό έθιμο, όποια οικογένεια είχε τρία αγόρια να αφιερώνουν το ένα στην υπηρεσία των θείων “για να μη κόφκεται τ’ επιτραχ̌ήλ”. Είχε δύο ναούς, της Υπαπαντής της Θεοτόκου (εισόδια) , και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος αλλά και ένα παρεκκλήσιο των Αγίων Στεργίου και Βάκχου μπροστά απ΄ την νεόδμητη Σχολή. Η Σίδη ήταν χωριό γεωργικό που παρήγανε σιτάρι άριστης ποιότητας. Πολλοί κάτοικοι της εμπορεύοντο στην Άρδασσα και στην Τραπεζούντα. Μετά την ανταλλαγή ερχόμενοι στην Ελλάδα, κατοίκησαν στα Άνω Πορόϊα Σερρών. Τέλος αξίζει να σημειώσουμε ότι μεταξύ τόσων τουρκικών χωριών στη Διοίκηση της Αργυρούπολης, η Δζίτη ήταν ένα απ’ τα 8 όπου υπήρχε τέμενος με μιναρέ το οποίο ιδρύθηκε με χορηγία του έλληνα αρχιμεταλλουργού Θωμά Τσιπόγλου, για πολιτικούς λόγους και για την υπηρεσία των τούρκων στα μεταλλεία.  Πως εχτίεν η Τσίτε - Παραδόσεις Τσίτης Άρδασσας, Χρονικά του Πόντου - Αβραμάντης Ιωάννης -:- Η Σίδη ή Τσίτη της επαρχείας Χαλδείας του Πόντου 

Πηγή: Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν της επαρχίας Χαλδίας - Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι 

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com