Η Πουλαντζάκη του Πόντου και ο Μέγας Βασίλειος - Ιωάννη Π. Ελευθεριάδη Ιστορικόν Σχεδίασμα -Τραπεζούντα 1903
Yπομένω ολίγα περί Πουλαντζάκης.
Εν τη περιφερεία της Πουλαντζάκης απαντώμεν το ακρωτήριο Άγιον Βασίλειον φερώνυμον του σώζοντος εισέτι επί του παρακειμένου όρους λείψανα μοναστηρίου, όπου διήνυσε τα πρώτα του ασκητικού βίου αυτού έτη πριν αναβή εις τον θρόνον ο μέγας της εκκλησίας ημών πατήρ. Το παρακείμενον τούτο όρος όπερ έχει ύψους περί τους δισχιλίους πόδας καλείται παρά του Απολλωνίου του Ροδίου «Ιερόν Όρος». Η Πουλαντζάκη του Πόντου και ο Μέγας Βασίλειος. Ιωάννη Π . Ελευθεριάδη Τραπεζούντα 1903.
» Ιερόν αύτ’ επί τοίσιν όρος, και γαίαν άμειβον
» δουρατίους πύργους ευπηγέας ούς καλέουσι
» Μόσσυνας και δ’ αυτοί επώνυμοι ένθεν έασιν
» αλλοίη δε δίκη, και θέσμια τοίσι τέτυκται
«Άργον 1015-19».
Ενταύθα επί της κορυφής του όρους κατά παράδοση την και καθ’ όσον δύναται τις εικάσαι εκ της παρακειμένης επιστολής ο Μέγας Βασίλειος διήνυσε τα πρώτα του ασκητικού αυτού βίου έτη. Επιθυμών ο Μέγας ούτος της εκκλησίας πατήρ να ασπαστεί τον μονήρη βίον αποχώρησε εις τινα έρημον της επαρχίας του Πόντου, παρά τον ποταμόν Ίριν όπου από πολλού ευρίσκετο η αδερφή του Μακρίνη μετά της μητρός Εμμέλειας εν ιδίω τινί κτήματι. Ενταύθα συναθροίσας η Μακρίνη πολλάς γυναίκας εκ των οικείων αυτής και των φίλων συνέστησε μοναστήριον όπερ εκυβέρνα αυτή, επτά ή οκτώ σταδίοις απέχον από τινος εκκλησίας τιμωμένης επ’ ονόματι των Αγίων 40 Μαρτύρων των εν Σεβαστεία μαρτυρησάντων. Απεχώρησεν λοιπόν του Μοναστηρίου ο Μέγας Βασίλειος εις τόπον τινα έρημον επί της κορυφής του κατ’ Απολλώνιον τον Ρόδιον «Ιερού όρους» κατάφυτου και περιρρεομένου υπό ποταμιού, καταπίπτοντος από κρημνού. Ενταύθα ήλθε να ενωθή μετά του Μεγάλου Βασιλείου και ο φίλος αυτού Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός ότε και αφιέρωσαν εαυτούς προς ευχερέστεραν κατάληψιν της Αγίας Γραφής εις τας θρησκευτικάς μελέτας, και πράγματι η κωνοειδείς αύτη κορυφή, η τουρκιστί Πιλάφ-δάγ καλουμένη και κειμένη μεταξύ απερρωγότων βράχων και έχουσα έναντι ωραίας κοιλάδας και τον Εύξεινον Πόντον και κατά συνέπειαν κλίμα υγιέστατον και ύδατα λαμπρά τε και διαυγή παρέχει και νυν ικανά θέλγητρα καίτοι ούσης της πέριξ χώρας ερήμου. Παραθέτομεν την προς τον φίλον αυτού Γρηγόριον τον Ναζιανζηνόν επιστολή του Βασιλείου.
«Εγώ του αδελφού μοι επιστείλαντος Γρηγορίου (του Νύσσης) πάλαι βούλεσθαι ημίν συντυχείν…. το μέν τι και δια το πολλάκις απατηθήναι οκνηρώς έχων προς το πιστεύειν, δει γαρ με ήδη απελαύνει επί τον Πόντον, εν ώ τάχα ποτέ, του Θεού βουληθέντος, της πλάνης λήξομεν. Μόλις γάρ απογνούς των μάταιων ελπίδων, ως επί σοί είχον ποτέ, μάλλον δε των ονείρων, ει δει αληθέστερον ειπείν (επαινώ γάρ τον ειπόντα τας ελπίδας γρηγορούντων είναι ενύπνια), κατά βίου ζήτησιν, επί τον Πόντον απήλθον, ένθα δή μοι ο Θεός χωρίον υπέδειξεν, ακριβώς συμβαίνον τω εμώ τρόπω, ώστε οίον πολλάκις ειώθαμεν αργούντες άμα και παίζοντες τη διάνοια συμπλάττειν, τοιουτόν εστι της αληθείας καθοράν, όρος γαρ εστίν υψηλόν, βαθεία ύλη και κακαλυμμένον, ψυχροίς ύδασι και διαφανέσιν εις το κατ’ άρκτον κατάρρυπον τούτου ταις υπωρείες πεδίον ύπτιον υπεστόρισται, ταις εκ του όρους νοτίσι διηνεκώς πιαινόμενον ύλη τούτω αυτομάτως περιφυείσα ποικίλων και παντοδαπών δέντρων, μικρού δειν αντί έρκους αυτώ γίνεται, ως μικράν είναι προς τούτο και την Καλυψούς νήσον, ήν δη πασών πλέον ο Όμηρος εις κάλλος θαυμάσας φαίνεται και γάρ ουδέ πολύ απιδεί του νήσος είναι, ένεκα γε του πανταχόθεν ερύσμασι περιείργεσθαι, φάραγγες μεν γάρ αυτώ βαθείαι κατά δύο μέρη περιερρώγασι, κατά πλευράν δε από κρημνού ο ποταμός υπορρέων, τείχος εστί και αυτό διηνεκές και δυσέμβατον, εκ δε του επί θάτερα τεταμένον είναι το όρος, δι’ αγκώνων μηνοειδών ταίς φάραγξιν επιζευγνύμενον, τα βάσιμα της υπωρεία αποτειχίζει, μία δε τις είσοδος επ’ αυτού, ής ημείς εσμεν Κύριοι, την γε μην οίκησιν αυχήν τις έτερος υποδέχεται, υψηλόν τινα επί της άκρας ανέχων τένοντα, ώστε το πεδίον τούτο υφηπλώσθαι ταις όψεσι, και εκ του μετεώρου εξείναι και τον ποταμόν περιρρέοντα καθοράν, ούκ ελάττονα τέρψιν, εμοί γε δοκείν, παρεχόμενον ή τοις εκ της Αμφιπόλεως τον Στρυμόνα καταμανθάνουσιν, ο μέν γάρ Στρυμών, σχολαιοτάτω, τω ρεύματι περιλιμνάζων, μικρού δείν και το ποταμός είναι από της ησυχίας αφήρηται, ο δε οξύτατα, ών εγώ οίδα, ποταμών, ρέων βραχύ τι τη γείτονι πέτρα παρατραχύνεται, αφ’ ης αναχεόμενος εις δίνην βαθείαν περιειλείται όψιν δε υψίστην εμοί και παντί θεατή παρεχόμενος, και χρείαν τοις επιχωρίοις αυταρκεστάτην ιχθύων τε πλήθος αμύθητον ταις δίναις εκτρέφων, τι δει λέγειν τας εκ της γης αναπνοάς, ή τας εκ του ποταμού αύρας το γε μην των ανθέων πλήθος, ή των ωδικών ορνίθων άλλος μεν αν τις θαυμάσειεν εμοί δε ου σχολή τούτοις προσέχειν τον νούν ό δε μέγιστον ειπείν έχομεν του χωρίου, ότι προς πάσαν υπάρχον καρπώς φοράν επιτήδειον δι’ ευκαιρίαν της θέσεως, ήδιστον εμοί πάντων καρπών την ησυχίαν τρέφει ού μόνον καθότι των αστικών θορύβων απήλλακται, αλλ’ ότε ουδέ οδίτην τινά παραπέμπει, πλήν των κατά θήραν επιμιγνυομένων ημίν, προς γάρ τοις άλλοις και θηροτρόφος εστίν, ουχί άρκτων ή λύκων των υμετέρων, μη γένοιτο, αλλ’ ελάφων αγέλας και αιγών αγρίων, και λαγωούς βόσκει, και είτε τούτοις όμοιον. Αρ’ ούν ούκ ενθυμνή παρ’ όσον ήλθον κίνδυνον ο μάταιος εγώ, τοιούτου χωρίου την Τιβερίνην, της οικουμένης το βάραθρον, φιλονεικών ανταλλάξασθαι; πρός όπερ νύν επειγομένω συγγνώση, πάντες γάρ ούδ’ Αλκμαίων, Εχινάδας ευρών, έτι της πλάνης ηνέσχετο» (Βασιλείου Επιστολή ιδ΄ Γρηγορίω εταίρω). Σκιαγραφία της Πουλαντζάκης του Πόντου.
Εκ των κομψών της επιστολής ταύτης περιγραφών και των ποιητικών συνεμφάσεων παρατηρείται ότι, αν και ο αείμνηστος Κ. Κοντογόνης ιστορεί ότι ο Μέγας Βασίλειος, ο Φωστήρ ούτος της Εκκλησίας ημών εμόναζεν εν μεγάλη σκληραγωγία ένα μόνον χιτώνα περιβαλλόμενος και μεταλαμβάνων τροφής άρτου μόνο και ύδατος μετά άλατος και ολίγον λαχάνων, κιλίκιον έχων και χρώμενος αυτώ, νυκτός κοιμώμενος κατά γης ουδόλως μετήλθε έγκλειστον μοναστικήν αυστηρότητα είναι όμως πιθανόν ότι έκτοτε ηκολούθησαν κανόνα τινά της μοναχικής πολιτείας, ούτινος υπήρξε θεμελιωτής και όστις διατηρείται μέχρι σήμερον εν τοις μοναστηρίοις της Ανατολής. Κατά δε τον Ν. Ρίζον και ο νεωτερος αυτού αδελφός Ναυκράτιος, ο μετά τον Βασίλειον πρεσβύτερος εμόναζεν εν ετέρω ησυχαστήριο κειμένω επί της όχθης του Ίριδος. Ενταύθα παρά την παραλίαν είναι και μικρά τις εξ’ είκοσι οικογενειών χριστιανική συνοικία εκκλησιαζομένη εις την πλησίον περί μίαν ώραν δυσμικώς κειμένη Πουλαντζάκην, ή Πολιανήν, κατά Δ. Παπά Ζαχαρίου πολίχνην υπό μόνων Χριστιανών οικουμένη, περί τας οκτακοσίας περιέχουσας οικίας, ένα ναό και σχολαρχείον θάλλον, προς δε και Παρθεναγωγείον. Εν τω σχολαρχείω υπάρχουσιν έξ διδάσκαλοι μεθ’ ενός σχολάρχου. Εν Πουλαντζάκη υπάρχει και νεόδμητος Μητρόπολις ωκοδομηθείσα δαπάναις του γεραρού ημών Μητροπολίτου κυρίου Γερβασίου, συνδραμόντων εννοείται και των προς παν καλόν φιλοτίμων Πουλαντζακηνών. Εσχάτως κατά το έτος 1902 ετέθησαν τα θεμέλια Ναού ου εξακολουθεί η οικοδομή. Ευχόμεθα ταχείαν την αποπεράτωσιν του έργου όπερ ανέλαβον εις τα στιβαρά των χείρας οι φιλογενείς Πουλαντζακηνοί. Επί ημίωρον δυτικώτερον Κερασούντος κείται η συνοικία Πάτλαμα, (τουρκιστί καλουμένη Τζιτλάκ-Καλέ). Το όνομα Πάτλαμα παρήχθη εκ του Πλάτανα κατ’ ευφωνία τουρκική ως Φαρνακία – Φαρμακία). Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος την ονομάζει Ερμώνασσαν (V, 6, 4). Κατά Πανάρετον δε ωνομάζετο Πέτρωμα. Κατά Νίγρον δε Λαβώνα, ως αναφέρει ο Μελέτιος εν τη γεωγραφία του (τόμος Γ’ Καππαδοκία 5, σελ. 194). Ο Πάτλαμας φαίνεται ότι κατά τον Κλαύδιον Πτολεμαίον υπήρξεν άλλοτε αξιόλογος πόλις, απετέλει δε μέρος του Πολεμωνιακού Πόντου. Διασώζει δε έτι, λείψανα πεπτωκότα τείχους Μεσαιωνικής εποχής παρ’ αυτήν δε προς δυσμάς ρέει και ο ομώνυμος ποταμός Πάτλαμος, όστις ορίζει την επαρχία Τραπεζούντος της επαρχίας Χαλδίας. Σύγκειται εκ πενήντα (50) Ελληνικών οικογενειών διατηρούντων δημοτικόν σχολείον και Εκκλησίαν επ’ ονόματι του Αγίου Γεωργίου. Ένεκα δε του νοσηρού του κλίματος, ούτοι εκ της Πουλαντζάκης αναβαίνουσιν τακτικώς ανά παν θέρος εις οροπέδιον τι του Παρυάδρου παρά την εκ Κερασούντος εις Νικόπολιν φέρουσα αμαξιτήν οδόν καλουμένη Peclache (Πεκτές) δηλαδή «Σκληρά πέτρα» ένθα σώζονται λείψανα Κυκλωπείων τειχών. Εκτείνεται εις ωριαίαν απόστασιν κατά πάσαν Παρασκευήν γίνεται αγορά εις θέσιν ονομαζομένην Κανλού-τάσ (ανδροφόνος ή αιματόεσσα πέτρα). Ως εκ των πολλών ερειπίων τειχών τε και Εκκλησιών Μεσαιωνικής εποχής τήδε κακείσε σωζόμενων και περί αυτήν και νοτιώτερων περί την ημίσειαν ώραν και πορρωτέρω φαίνεται ότι κατά τον Μεσαίωνα κατωκείτο υπό πυκνού πληθυσμού. Εν τοις λειψάνοις δε τούτοις απαντώνται και επιγραφαί τινές πολύτιμοι μη προσελκύσασαι εισέτι την προσοχή των αρμοδίων όπως πλουτιστεί η πάτριος τε και εγχώριος ιστορία. Προς τοις άλλοις ευρέθη και επιγραφή τις «πόλις των Τρεντίων» αρχαίας εποχής. Ημίσειαν δε ώραν νοτιοανατολικώτερον της πολίχνης φαίνονται λείψανα τειχών ικανής περιοχής και πύργοι διάφοροι Μεσαιωνικής εποχής και πέριξ παρά την δεξιάν όχθην του ποταμού Ινδουάζ επί λόφου λαξευτού τε και σώον παρεκκλήσιον τιμωμένων επ΄ονόματι του Αγίου Χαραλάμπους, νοτιώτερον δε τούτου υπάρχει εν μέσω πυκνού άλσους ετέρα λαξευτή τρισυπόστατος εκκλησία μετά παρακείμενων μετοχίων. Η περιφέρεια Πουλαντζάκης περιέχει χωρία επι μέν του ποταμού Πάτλαμας επί οκταώρου από θαλάσσης αποστάσεως το χωρίον Μελεκλή, έχων 50 Ελληνικάς οικογενείας μετά γραμματοδιδασκαλείου και ναού. Επί δε του δυσμικώς της Πουλαντζάκης περί μίαν ώραν εκβάλλοντος του ποταμού Φαρματίνου (Παζάρ-σου) απαντώμεν το χωρίον «Παζάρ Σου» ομώνυμο τω ποταμώ επί ημισείας ώρας από θαλάσσης αποστάσεως μετά ναού και γραμματοδιδασκαλείου το «Τεπέ-Κιοϊν» μετά 80 οικημάτων, ναού και γραμματοδιδασκαλείου. Την Κουζεράν μετά 30 οικιών και ναού και το Τεμιρτζήκιοϊν εξ 80 οικιών ναού και γραμματοδιδασκαλείου. Η περί τας πηγάς του ποταμού Κάνιος χώρα αποτελούσα την περιφέρειαν Κοάς ή Κοασίου, καίτοι μέρος απαρτίζουσα της Ποντικής, άτε περιλαμβανομένη εις την βόρειον του Παρυάδρου κλιτύν, και δια τούτο μη υπαγομένη εις την Αρμενίαν, εκκλησιαστικώς όμως σήμερον υπάγεται τω Θεοδοσιουπόλεως, και ως εκ τούτου αφήνομεν αυτήν. Κάτωθεν δε του Κοασίου και Λερίου άρχεται η δικαιοδοσία της Χαλδίας. Ακολουθούντες τον ρούν του ποταμού απαντώμεν άνωθεν μεν της Μητροπόλεως επί των κλιτύων του όρους το χωρίον Σης (Chich), εξ 20 και 5 οικιών συνιστάμενον, η Χουσική εξ ισαρίθμων άλλων, το Χουτουρά εκ τριάκοντα οικιών, ένθα υπάρχουσι δυο Ιεραί Μοναί, η Πατριαρχική Σταυροπηγιακή Μονή Αγίου Γεωργίου, του επίκλην Χουτουρά μετά 8 μοναχών και η γυναικεία Μονή του Αγίου Ιωάννου με 6 καλογραίας. Πόθεν το όνομα της Πουλαντζάκης του Πόντου.
Η Πουλαντζάκη του Πόντου και ο Μέγας Βασίλειος - Πηγή: Ιωάννη Π Ελευθεριάδη Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της Χαλδίας απο των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τις καθ' ημάς (κ') μετά παραρτήματος εν τέλει - Τραπεζούντα 1903.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com