Χερσών (Χερσώνα) της Ταυρίδας της Μαύρης Θάλασσας

1. Η Χερσόνησος κατά την Αρχαιότητα. Η αρχαία πόλη της Χερσονήσου και κατόπιν βυζαντινή Χερσών (από τον 6ο αιώνα) βρίσκεται στη νότια πλευρά του κόλπου της Σεβαστουπόλεως, στη νότια Κριμαία. Ιδρύθηκε τον 5ο αι. π.Χ. ως αποικία της Ηράκλειας Ποντικής.

Την Ελληνιστική εποχή, η πόλη ήταν ανεξάρτητη και έλεγχε μια μεγάλη έκταση στη δυτική Κριμαία. Στα τέλη του 2ου αι. π.Χ., υπό το φόβο της σκυθικής απειλής, η Χερσόνησος βρέθηκε υπό την προστασία του βασιλείου του Πόντου του Μιθριδάτη Δ΄ και, έπειτα, υπό την προστασία του βασιλείου του Κιμμερίου Βοσπόρου. Το 63 μ.Χ., καθώς απειλούνταν από τους Σκύθες, η πόλη δέχτηκε τη στρατιωτική βοήθεια των Ρωμαίων κι έκτοτε αποτέλεσε μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η Χερσόνησος καταλαμβάνει μια έκταση περί τα 27 εκτάρια και αποτελεί μία από τις πλέον καλά μελετημένες βυζαντινές πόλεις. Τη Ρωμαϊκή περίοδο μέχρι την εποχή του Διοκλητιανού, η πόλη διατηρούσε την αυτονομία της και έκοβε το δικό της νόμισμα. Η Χερσόνησος αποτελούσε την κύρια ρωμαϊκή στρατιωτική βάση της περιοχής. Στην πόλη η ελληνική κοινότητα ήταν κυρίαρχη. Οι νεκροπόλεις στα περίχωρα, με τους τάφους που καλύπτονται με λίθινες πλάκες, ανήκουν κυρίως στην ελληνική κοινότητα. Οι στρατιωτικοί και οι οικογένειές τους, καθώς και οι υπόλοιποι λειτουργοί της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αποτελούσαν τη λατινική κοινότητα. Εκτός από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, η εβραϊκή κοινότητα επίσης μαρτυρείται στις γραπτές πηγές και σε επιγραφές. Σε ταφές εμφανίζονται και ορισμένα στοιχεία «βαρβαρικά» – γερμανικά και αλανοσαρματικά. Το αστικό τοπίο της πόλης είναι τυπικό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, κάτι το οποίο μαρτυρά το εξαιρετικά συμμετρικό σχέδιο των οικοδομικών τετραγώνων. Οι κατοικίες της Ρωμαϊκής εποχής είναι μονώροφα κτήρια με πολλά δωμάτια και μία πλακόστρωτη αυλή. Η πόλη είναι πάντοτε πολύ καλά προστατευμένη από τείχη (2,5-3,5 χλμ.), ενώ οι νεκροπόλεις βρίσκονται extra muros και γύρω από την πόλη. Τους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν, κατασκευάστηκε ένας αγωγός ύδατος μήκους 7 χλμ., που λειτουργούσε έως την Ύστερη Ρωμαϊκή εποχή. Η οικονομική δραστηριότητα της πόλης κατά την Αρχαιότητα είναι σημαντική. Περίπου 60 αγροτικές μονάδες στα περίχωρα χρονολογούνται στη Ρωμαϊκή περίοδο. Στα πρώτα χρόνια μετά Χριστόν, η κατασκευή δεξαμενών για το αλάτισμα ψαριών και την παρασκευή γάρου εντατικοποιήθηκε. Τη Ρωμαϊκή εποχή έχει πιστοποιηθεί η παραγωγή άλατος από τις αλυκές που βρίσκονται γύρω από την πόλη, ενώ τα ρωμαϊκά εργαστήρια κεραμικής της Χερσονήσου ήταν ευρέως γνωστά. Η παραγωγή τους προοριζόταν τόσο για την αγορά της πόλης όσο και για τους βάρβαρους γείτονες, κυρίως από το 2ο-3ο αιώνα. Πάντως, εντοπίζουμε ίχνη, αν και λιγότερο εντυπωσιακά, και από άλλες εργαστηριακές δραστηριότητες. Η πόλη είχε εμπορικές επαφές τόσο με τους βαρβάρους της Ταυρικής όσο και με άλλες ποντικές επαρχίες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Μέρος των ρωμαϊκών εισαγωγών, ιδιαίτερα κεραμικής και γυαλιού, που σε μεγάλο βαθμό έχουν κατασκευαστεί στη Χερσόνησο, αποκαλύφθηκε στις βαρβαρικές νεκροπόλεις στα νοτιοδυτικά της Κριμαίας. Ως προς το θαλάσσιο εμπόριο, αφορά κυρίως τις νότιες επαρχίες του Εύξεινου Πόντου και γενικότερα τη Μικρά Ασία (Πέργαμον, Μίλητος), όπως το αποδεικνύουν οι εισαγωγές κεραμικής στη Χερσόνησο. Ορισμένα αντικείμενα από χαλκό και κάποια πήλινα λυχνάρια μαρτυρούν εμπορικές επαφές με τη δυτική ακτή. Τα ευρήματα αυτά σχετίζονται πιθανότατα με την ισχυρή στρατιωτική δραστηριότητα της αυτοκρατορίας στη μεθόριο του Δούναβη: η Χερσόνησος παρείχε προμήθειες στις ρωμαϊκές λεγεώνες της Μοισίας. Υποθέτουμε ότι, για να ασκεί τέτοιου είδους εμπόριο, η πόλη διέθετε σημαντικό εμπορικό στόλο.
2. Η Χερσόνησος (Χερσών) κατά τη Βυζαντινή περίοδο - Από τα τέλη του 4ου αιώνα, η Χερσόνησος αποτελεί μέρος της Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Η θεωρία ότι η Χερσόνησος καταστράφηκε στα τέλη του 4ου αιώνα από τους Ούννους είναι πλέον ξεπερασμένη. Ο ρόλος της Χερσονήσου ως κύριας στρατιωτικής βάσης της αυτοκρατορίας στην Κριμαία αναδεικνύεται ιδιαίτερα τον 5ο αιώνα, με την εγκατάσταση των Ούννων στο βόρειο τμήμα του Εύξεινου Πόντου. Στην πόλη υπήρχε μονίμως ισχυρή ρωμαϊκή φρουρά. Έτσι ο τόπος φρουρούνταν καλά, ενώ εξορίζονταν εδώ ανεπιθύμητα πρόσωπα. Η αστική διοίκηση της πόλης υπαγόταν στον έπαρχο της Ανατολής, του οποίου το όνομα αναφέρεται σε μια επιγραφή της δεκαετίας του 370. Ωστόσο, η Χερσόνησος έχαιρε του προνομίου της ελεύθερης πόλης και μάλιστα όχι σε θεωρητικό επίπεδο. Η πόλη έκοβε νόμισμα ήδη από το 420-430, ενώ διοικούνταν από αυτόνομη αστική αρχή. Η χριστιανική κοινότητα της πόλης, που υπήρχε από τον 4ο αιώνα και υποστηρίχτηκε από το κράτος, ήταν από την εποχή του Θεοδοσίου πολυάριθμη και σημαίνουσα. Η εβραϊκή κοινότητα της Χερσονήσου μάς αποκαλύπτεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα, ιδιαίτερα δε από αυτά που προέρχονται από μια συναγωγή. Η πολιτεία είχε σημαντική οικονομική δραστηριότητα, ενώ η ανακάλυψη διάφορων νομισμάτων είναι ενδεικτική για το εύρος του εξωτερικού εμπορίου. Την ίδια εποχή, η πόλη έκοβε νομίσματα στο όνομα του Θεοδοσίου B΄ (408-450) και του Βαλεντινιανού Γ΄ (424-455). Την εποχή μετά τους Ούννους καθώς και επί Ιουστινιανού, η Χερσόνησος παρέμεινε η κύρια βάση της αυτοκρατορίας στο βόρειο τμήμα του Εύξεινου Πόντου. Ο Βικάριος, επικεφαλής της βυζαντινής φρουράς, ασκούσε σε αυτήν την πόλη την κύρια εξουσία. Επρόκειτο για μια πόλη τυπικά ρωμαϊκή/πρωτοβυζαντινή, η οποία διατήρησε το σχεδιασμό που κληρονόμησε από την Ελληνιστική περίοδο. Οι παράλληλες αρτηρίες στο cardo maximus πρέπει να διατηρήθηκαν όλες. Πάντως, ορισμένοι κάθετοι δρόμοι, λιγότερο σημαντικοί, δεν υπάρχουν πλέον κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο, λόγω της ανοικοδόμησης κτηρίων, ιδιαίτερα χριστιανικών θρησκευτικών οικοδομημάτων. Τον 6ο αιώνα δημιουργείται επισκοπική έδρα. Οι οικίες της Ρωμαϊκής περιόδου, χτισμένες ενίοτε πάνω στα θεμέλια των ελληνιστικών κτηρίων, χρησιμοποιούνται έως τον 5ο-6ο αιώνα. Περί τα μισά του 5ου αιώνα-αρχές του 6ου, η πόλη επεκτείνεται ελαφρώς, με τα εδάφη της να παραμένουν αμετάβλητα μέχρι τον 9ο αιώνα. Η αστική νεκρόπολη διατήρησε τον ελληνορωμαϊκό χαρακτήρα της. Τα τείχη ενισχύθηκαν επί Ζήνωνος, καθώς και επί Ιουστινιανού. Τα νεκροταφεία του τέλους του 4ου-6ου αιώνα βρίσκονται μέσα στα όρια της ρωμαϊκής νεκρόπολης. Τα ταφικά έθιμα, που μελετήθηκαν, και το υλικό που ανακαλύφθηκε στη νεκρόπολη (ιδιαίτερα τα λυχνάρια, τα αγγεία από γυαλί και τα κεραμικά σκεύη , καθώς και τα μεταλλικά κοσμήματα) επιτρέπουν τη διαπίστωση ότι οι κάτοικοι της πόλης είχαν εξελληνιστεί. Ο υλικός πολιτισμός της πόλης είναι έντονα πρωτοβυζαντινός. Αυτό γίνεται φανερό από την κεραμική, καθώς και τους λύχνους και τα διάφορα μικρά κινητά ευρήματα. Το 576 τουρικά φύλα εισέβαλαν στην Κριμαία και η πόλη πολιορκήθηκε. Αυτό οδήγησε την αυτοκρατορία να ενισχύσει την παρουσία της στην Ταυρική. Ένας δούκας τέθηκε επικεφαλής των βυζαντινών στρατευμάτων στα βόρεια του Εύξεινου Πόντου, του οποίου η έδρα τοποθετείται στη Χερσώνα. Εκεί εξορίστηκε το 655 ο πάπας Μαρτίνος και, στη συνέχεια, στα έτη 695-704, ήλθε η σειρά του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Β΄ να εξοριστεί στο ίδιο μέρος, γεγονός που αποδεικνύει την παρουσία εδώ ισχυρής αυτοκρατορικής εξουσίας ικανής να ελέγχει την κατάσταση. Παρ’ όλα αυτά, τα εδάφη που βρίσκονταν κοντά στο νοτιοδυτικό τμήμα της Κριμαίας ήταν υπό χαζαρική κυριαρχία. Σε περίπτωση εμφύλιου πολέμου στο Βυζάντιο, η Χερσώνα ερχόταν σε επαφή με το χαζαρικό βασίλειο και δεχόταν ακόμα και το Χαζάρο κυβερνήτη. Μετά τις βυζαντινές στρατιωτικές εκστρατείες και τις μάχες των ετών 711-712, οι Χαζάροι αναγνώρισαν επιτέλους την κυριαρχία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Χερσώνα. Το 844 διαμορφώθηκε στη νοτιοδυτική Κριμαία το στρατιωτικό θέμα των Κλιμάτων (το μετέπειτα Χερσώνος), έχοντας κέντρο τη Χερσώνα. Κατά τους 7ο-9ο αιώνες, η πόλη διατηρούσε τη σημαντική οικονομική και πολιτική της θέση. Επί Ηρακλείου έκοβε νόμισμα, ενώ κατόπιν, τον 9ο αιώνα, έγιναν εργασίες ανοικοδόμησης θρησκευτικών κτηρίων και οχυρώσεων (σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα), ενώ η οικονομική δραστηριότητα –η αλιεία, η χειροτεχνία, το εμπόριο, η παραγωγή άλατος – συνεχίστηκε. Ο υλικός πολιτισμός της πόλης είναι τυπικά βυζαντινός. Κατά την περίοδο 10ο-13ο αιώνα η Χερσώνα παρέμεινε υπό βυζαντινή κυριαρχία και αποτελούσε το βασικό κέντρο της βυζαντινής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή. Ανάμεσα στα διάφορα πολιτικά γεγονότα που συντελέστηκαν στη Χερσώνα πρέπει να αναφέρουμε ορισμένες εξεγέρσεις της πόλης ενάντια στην εξουσία της Κωνσταντινούπολης, καθώς και την άλωση της Χερσώνας από το Ρώσο πρίγκιπα Βλαδίμηρο, το 988-989. Η αλματώδης οικονομική ανάπτυξη της πόλης πιστοποιείται από τα αρχαιολογικά ευρήματα του 10ου αιώνα. Τους 11ο-13ο αιώνες η σπουδαιότητα της Χερσώνας μειώνεται, παρόλο που η πόλη παραμένει σημαντικό κέντρο, με πληθυσμό της τάξεως των 3.600-4.000 ατόμων. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204, η πόλη υπήχθη στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Την περίοδο 1270-1299 η πόλη καταστράφηκε από τους Τατάρους και έπαψε πλέον να υφίσταται ως πόλη.
1. Η ίδρυση του θέματος Χερσώνος
Από τα τέλη του 7ου έως τις πρώτες δεκαετίες του 9ου αιώνα η πόλη της Χερσώνας και οι γειτονικές περιοχές (γνωστές με τον όρο κλίματα)1 διατηρούσαν χαλαρή σχέση με την Κωνσταντινούπολη. Τυπικά αποτελούσαν τμήμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά στην πραγματικότητα επικρατούσε ένα καθεστώς σχετικής αυτονομίας και την εξουσία στις διάφορες πόλεις υπό βυζαντινό έλεγχο την ασκούσαν τοπικοί άρχοντες. Για παράδειγμα, ανώτατη αρχή στην πόλη της Χερσώνας ήταν ο πρωτεύων και οι λεγόμενοι πατέρες της πόλεως, οι οποίοι εκλέγονταν τοπικά, αν και συνήθως λάμβαναν αυτοκρατορικούς τίτλους. Η ένταξη της Χερσώνας και της νοτιοδυτικής Κριμαίας στη θεματική οργάνωση του Βυζαντίου υπήρξε αποτέλεσμα μιας αλυσίδας γεγονότων που ξεκίνησαν το 839, όταν οι Χαζάροι, παλαιοί σύμμαχοι του Βυζαντίου, απέστειλαν πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη, ζητώντας από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο (829-842) να τους βοηθήσει στην κατασκευή ενός οχυρού στον κάτω ρου του ποταμού Ντον, με στόχο να αποτρέψουν τις επιδρομές των Ρως. Ο Θεόφιλος ανταποκρίθηκε στην έκκληση αποστέλλοντας μια ομάδα μηχανικών υπό το σπαθαροκανδιδάτο Πετρωνά Καματηρό. Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση της αποστολής, ο επικεφαλής της ανέφερε στον αυτοκράτορα ότι ήταν προς το συμφέρον της αυτοκρατορίας να υπαχθεί η Χερσώνα (από την οποία είχε διέλθει η αποστολή) και η περιοχή της στην άμεση διοίκηση του Βυζαντίου. Συμφωνώντας με τις εκτιμήσεις του απεσταλμένου του, ο Θεόφιλος αποφάσισε λίγο αργότερα (περί το 840) να οργανώσει τη Χερσώνα και τις γειτονικές περιοχές σε θέμα, πρώτος στρατηγός του οποίου ορίσθηκε ο ίδιος ο Πετρωνάς Καματηρός ως γνώστης των τοπικών πραγμάτων. Όπως φαίνεται από ορισμένες γραπτές πηγές και κάποια σφραγιστικά κατάλοιπα, η αρχική ονομασία της νέας διοικητικής περιφέρειας ήταν θέμα Κλιμάτων. Όμως, καθώς πρωτεύουσα του θέματος και σημαντικότερη πόλη της περιοχής ήταν η Χερσώνα, δεν άργησε να καθιερωθεί και επίσημα η ονομασία θέμα Χερσώνος, ήδη πριν από το 860, εάν όχι νωρίτερα.
2. Η οργάνωση του θέματος Χερσώνος
Ελάχιστες πληροφορίες διαθέτουμε για την έκταση των εδαφών και την εσωτερική οργάνωση του νέου θέματος. Προφανώς τα κλιμάκια της βυζαντινής διοίκησης έδρευαν στις πόλεις της νότιας Κριμαίας και έλεγχαν τις παρακείμενες περιοχές, τα λεγόμενα κλίματα. Από σφραγίδα χρονολογούμενη στα τέλη του 10ου ή στις αρχές του 11ου αιώνα γνωρίζουμε την ύπαρξη ενός τουρμάρχη Γοτθίας. Η μαρτυρία αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η οργάνωση του θέματος Χερσώνος δε διέφερε από εκείνη των άλλων βυζαντινών θεμάτων. Επίσης, δείχνει ότι τουλάχιστον στις αρχές του 11ου αιώνα, εάν όχι νωρίτερα, η βυζαντινή εξουσία είχε επεκταθεί στη νοτιοδυτική Κριμαία. Εκτός από τους τοπικούς άρχοντες και τους στρατιωτικούς αξιωματούχους του θέματος, στην περιοχή μαρτυρείται (κυρίως από σφραγιστικά κατάλοιπα) και η ύπαρξη υπαλλήλων της οικονομικής διοίκησης, των λεγόμενων κομμερκιαρίων. Αξίζει να σημειωθεί όμως πως, παρά το γεγονός ότι την εξουσία ασκούσε πλέον στρατιωτικός διοικητής που οριζόταν από την Κωνσταντινούπολη και παρά την παρουσία υπαλλήλων της κεντρικής διοίκησης στη Χερσώνα, οι πόλεις του θέματος διατήρησαν σε μεγάλο βαθμό την αυτονομία τους, εάν κρίνουμε από την παρουσία τοπικών αρχόντων στη Χερσώνα και μετά το 840, καθώς και από τη συνέχιση της λειτουργίας του νομισματοκοπείου της πόλης. Από μαρτυρία του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου (μέσα 10ου αιώνα) γνωρίζουμε ότι την εποχή εκείνη η κεντρική διοίκηση κατέβαλλε στις τοπικές αρχές της Χερσώνας ετήσια χορηγία 10 λιτρών χρυσού και άλλες δύο λίτρες ως πάκτον. Ο κίνδυνος αποστασίας ήταν πάντοτε ορατός, όπως γνωρίζουμε ότι συνέβη περί το 896-897, όταν οι κάτοικοι της Χερσώνας στασίασαν και δολοφόνησαν το στρατηγό Συμεών. Ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος στο έργο του Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν παραθέτει μια σειρά μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε τέτοια περίπτωση και συμβουλεύει το στρατηγό του θέματος να διακόψει την καταβολή της ετήσιας χορηγίας, να εγκαταλείψει τη Χερσώνα και να εγκατασταθεί σε κάποια από τις άλλες πόλεις του θέματος.
3. Ο στρατηγικός ρόλος του θέματος Χερσώνος (9ος-10ος αιώνας)
Παρά την ένταξη της Χερσώνας και άλλων πόλεων της Κριμαίας στη θεματική οργάνωση του Βυζαντίου, η βυζαντινή στρατιωτική παρουσία στην περιοχή δεν ήταν ισχυρή: από τα λεγόμενα των πηγών φαίνεται ότι οι δυνάμεις του θέματος στελεχώνονταν κυρίως από τοπικά στρατολογημένους άνδρες που ήταν υπό τον έλεγχο των τοπικών αρχών, δηλαδή ένα είδος πολιτοφυλακής. Με άλλα λόγια, ο προσανατολισμός του θέματος ήταν καθαρά αμυντικός και βασισμένος στις οχυρωμένες πόλεις της περιοχής, όπως φαίνεται και από το γεγονός ότι από τα μέσα του 9ου αιώνα και εξής ενισχύθηκαν συστηματικά οι οχυρώσεις της Χερσώνας. Επίσης, με τις συνθήκες των ετών 944 και 971 οι Ρως αναλάμβαναν την υποχρέωση να μην επεμβαίνουν στο θέμα Χερσώνος και να το προστατεύουν από τις επιδρομές τωνΒουλγάρων του Βόλγα. Καθώς το Βυζάντιο δεν είχε τη δυνατότητα να προβάλει στρατιωτική ισχύ στην περιοχή της Κριμαίας, ο στρατηγικός ρόλος του θέματος Χερσώνος καθίστατο ακόμη σημαντικότερος, όπως αναγνωρίζει και ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος σε πολλά σημεία του έργου του. Το θέμα Χερσώνος αποτελούσε ουσιαστικά το προπύργιο της βυζαντινής εξουσίας και το κέντρο της διπλωματικής δραστηριότητας της Κωνσταντινούπολης απέναντι στους λαούς της περιοχής. Η ίδρυσή του συνδέθηκε με τις διπλωματικές επαφές με τους Χαζάρους, ενώ το 10ο αιώνα, μετά την κατάρρευση του κράτους των τελευταίων, τη θέση τους πήραν οι Πετσενέγκοι και οι Ρως. Χαρακτηριστική της στρατηγικής σημασίας του θέματος είναι η δραστηριότητα των τοπικών στρατηγών στο πλαίσιο των πολέμων εναντίον των Βουλγάρων: το 914 ο στρατηγός Χερσώνος Ιωάννης Βογάς, ως αντιπρόσωπος της Κωνσταντινούπολης, συνάπτει συμμαχία με τους Πετσενέγκους εναντίον των Βουλγάρων, ενώ περί το 967 ο Καλοκύρης Δελφινάς, πιθανόν γιος ενός τοπικού άρχοντα της Χερσώνας, αποστέλλεται για τον ίδιο λόγο σε διπλωματική αποστολή στους Ρως. Σημαντικός ήταν ο ρόλος της Χερσώνας και στις διαπραγματεύσεις με τους Ρως επί Βασιλείου Β΄, οι οποίες τελικά οδήγησαν στον εκχριστιανισμό των πρώτων περί το 988.
4. Το θέμα Χερσώνος από τον 11ο έως το 13ο αιώνα
Η κατάληψη της Χερσώνας από τους Ρως το 988, αν και προσωρινή, προκάλεσε τη μερική αποδιοργάνωση του θέματος. Εντούτοις, η περιοχή δεν άργησε να ανακάμψει, εάν κρίνουμε από τις αρχαιολογικές ενδείξεις: στα τέλη του 10ου ή στις αρχές του 11ου αιώνα κατασκευάσθηκαν νέα τείχη στο λιμένα της Χερσώνας, ενώ επιγραφή του 1059 μαρτυρεί την ανακαίνιση των πυλών του οχυρωματικού περιβόλου και του διοικητηρίου της πόλης. Η επιγραφή είναι σημαντική και για έναν ακόμη λόγο: αναφέρεται σε στρατηγό Χερσώνος και Σουγδαίας, δείχνοντας ότι στα μέσα του 11ου αιώνα η επικράτεια του θέματος είχε επεκταθεί και προς τα ανατολικά. Δε γνωρίζουμε με βεβαιότητα το χρόνο της ενσωμάτωσης της νοτιοανατολικής Κριμαίας (Σουγδαία και γύρω περιοχές), αλλά πιθανολογείται ότι ήταν επακόλουθο της ήττας των Χαζάρων από τους Βυζαντινούς το 1016. Λίγα χρόνια αργότερα φαίνεται ότι η οργάνωση του θέματος υπέστη αλλαγές, καθώς περί το 1066 ένα ρωσικό χρονικό μνημονεύει το στρατιωτικό διοικητή της πόλης να φέρει πλέον τον τίτλο του κατεπάνω. Στα τέλη του 11ου αιώνα οι ανατολικές περιοχές του θέματος πέρασαν στον έλεγχο των Κουμάνων. Την ίδια περίοδο ανακαινίστηκαν οι οχυρώσεις του λιμένα της Χερσώνας. Για την ιστορία του θέματος Χερσώνος το 12ο αιώνα δε γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα. Από τη σιωπή των πηγών συνάγεται το συμπέρασμα ότι δεν επήλθαν σημαντικές αλλαγές στη δομή και το στρατηγικό του ρόλο. Η τελευταία μνεία του θέματος Χερσώνος και των παλαιών βυζαντινών περιοχών της Κριμαίας σε βυζαντινή πηγή σχετίζεται με την επίθεση των Σελτζούκων περί το 1222 και δείχνει ότι μετά το1204 η περιοχή του παλαιού θέματος Χερσώνος ανήκε πλέον στη σφαίρα επιρροής της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.

Πηγή: Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com