Ποντιακά σύμμεικτα από την Καλλίφυτο (Ραβίκα) Δράμας του Σάββα Πορφ. Παπαδόπουλου

Στο επίμετρο των βιβλίων που γράφω για προσφυγικά χωριά με ανάθεση της ΔΕΚΠΟΤΑ του Δήμου Δράμας, στον οποίο ανήκουν αυτά, παραθέτω κείμενα-μαρτυρίες, που καταγράφω στην ποντιακή διάλεκτο, για να καταδειχθεί το γλωσσικό ιδίωμα των κατοίκων.

Επειδή, όμως, περισσεύει ένας αριθμός από αυτά τα κείμενα, θεώρησα σκόπιμο να τα στείλω για δημοσίευση στην «Ποντιακή Εστία». Αυτήν τη φορά τα κείμενα αυτά, στα οποία — ειρήσθω εν παρόδω — καμία επέμβαση δεν κάνω, προέρχονται από την Καλλίφυτο (Ραβίκα), ένα αξιόλογο δημοτικό διαμέρισμα του εν λόγω δήμου, για το οποίο ετοίμασα ένα βιβλίο που πρόκειται να πάει στο τυπογραφείο. Στα κείμενα αυτά γίνεται αναφορά στη ζωή των Ποντίων στις αλησμόνητες πατρίδες, καθώς και στην εγκατάστασή τους εδώ, μετά την Ανταλλαγή του 1923.

Α. Από τα μέρη της Αμισού (Σαμψούντας)
1. Η ζωή εκεί
Εκεί σο χωρίον απέσ' όλ' αντάρται έταν. Το χωρίον γύρω σα 29 — 30 οικογένειες, έλεεν ο πατέρα μ', εγίνουσαν. Καπνοπαραγωγοί και κτηνοτρόφοι έταν. Αλλά ορισμένοι απ' αυτούς, επειδή εφτωχοί έτανε, εδούλευαν έναν αγρόκτημα, των Παπαδοπουλαίων, 250 στρέμματα σε απόστασην 200 μέτρα. Οροπέδιον έτονε, όλον εδούλευαν-α με τ' έναν ζευγάρ' βουβάλα̤ και έναν ζευγάρ' βούδα̤. Επέναν εκειαπάν' εποίν'ναν έναν τρανόν θεμών' απάν' σ' έναν χοντρόν κλαδίν δεντρού πελίτ', εγόσ̌ευαν τα βουβάλα̤ και εκατήβαζαν-α αφκά'. Έταν χωματοβούνα̤ τα βουνά 'τουν, χωματένα̤ και χαμελά. Εκατήβαζαν τα στάχ̌α και 'κ̌' ελώνιζαν τον ίδιον χρόνον, εφήν'ναν ατα για τον άλλον χρόνον. Γιατί αγλήγορα επίανεν ο χ̌ειμωγκόν. Τα θεμώνα̤ εποίν'ναν ατα καλά, συστηματικά, 'κ̌' εχαλάουνταν. Έναν μαναχόν εμπορεί να χαλάουτον ας σα βρεχ̌ία. Τον καλοκαίρ', τον άλλον χρόνον, ελώνιζαν ατα. Έταν γουβα̤τλία τα χωράφα̤ 'τουν.
Θεόδωρος Ευστ. Παπαδόπουλος (1928-2004)

2. Ημέρες προσφυγιάς
Ατείν', μόλις υπογράφτεν Ανταλλαγή, η Συνθήκη της Λωζάνης, επήγαν σα καράβα̤ κ' εφόρτωσαν ατ'ς απεκεί ας σην Σαμψούνταν σο καράβ' κι απεκεί επήραν ατ'ς κ' επήγαν τ' εμετέρτς κατευθείαν σην Άρταν. Κι η μάνα μ' έλεγεν: «αποφκά εμείς επέραναμε κι αποπάν' το τραίνον», έτον η διώρυγα της Κορίνθου. Και μετά απ' εκεί, ξαν εφόρτωσαν ατ'ς σε καράβ' κι' έγκαν ατ'ς σην Θεσσαλονίκην σα εννέα μήνας απάν', το 1924, και ξάν απ' εκεί εφόρτωσαν ατ'ς σ' άλλο τραίνον κι' έγκαν ατ'ς σην Δράμαν. Σην Δράμαν εσέγκαν ατ'ς σο στρατόπεδον, σο 7ον Σύνταγμαν Ορειβατικού Πυροβολικού, οσήμερον τ' Ανδρικάκη το λένε. Εκειαπέσ' είχαν ατ'ς. Κι απ' εκεί εράευαν δουλείας, κάτ’ να ευτάνε να ζούνε κι' ερούξαν ατ'ς σ' αβού' τον κάμπον. Εθέριζαν ατότε οι τουρκάντ', αδά έτανε ακόμαν, κι' εμάζευαν τ' εμετέρ' κοκκία, μπασ̌άκια, και το βράδον εφέρ'ναν εκοπάνιζαν ατα και τ' άλλ' την ημέραν επέναν σην χαμαιλέταν κι' έλεθαν ατα, εποίν'ναν έναν τήνακιαν αλεύρ' κι' έτρωγανε. Ύστερα επέναν σα μεροκάματα, αδά σο Δοξάτον, εδούλευαν σα καπνά. Έναν τάληρον έτον ατότε το μεροκάματον, άμαν η παρά είχ̌εν αξίαν. Εζήν'ναν με πέντε δραχμάς. Η γιάγια μ' έτονε «ιθύνων νους», ο πατέρα μ' 'κ̌' έτον αδά.
Θόδωρος Παπαδόπουλος

3. Η εγκατάσταση εδώ
Επεκεί δεν 'κ̌' έγκαν, άφραγκοι έρθαν, σα ραχ̌ία έταν ατόσα χρόνρ αντάρται. Το όλον το είχαν έτονε έναν πάπλωμαν και σο ραχ̌ίν πως εκοιμούσαν, τα ποδάρα 'τουν οξουκά (ας σο πάπλωμαν). Και έναν πουρνόν πως εσ'κώθαν τερούν το πάπλωμαν χ̌ο̤νισμένον. 'Κ֖' εγροίκ'σαν ολύχτα τ' εχ̌ό̤ντσεν, πεινασμέν' και νεγκασμέν' πως έταν, εκοιμέθαν κ' επέμνανε. K' έγκαν ατ'ς αδά. κι' έταν αδά οι τούρκ'. Και οι Μικρασιάτ' έρθαν αδά ενωρίτερα ας εμάς κ' είχαμε διορισμένον πρόεδρον (αδά), τον Πλάτωναν. Και εμάς τοι Πόντιους 'κ̌' εθέλ'ναν ατείν' έλεγαν: «ατείν σον Πόντον λησταί έταν, όχι αντάρται, 'κ̌ι-α βάλομ' ατ'ς αδαπέσ'. Και 'κ̌' έλεγαν «λησταί», ισ̌χονάδες έλεγαν-α, σα τούρκικα. Ύστερα έρθαν τ' εμετέρ', γάλα̤-γάλα̤ εγομώθαν καμιά σεράντα οικογένειας, καμιά πενήντα ας ση Σαμψούντας τα μέρα̤ σην αρχήν. Όλ' έξεραν τ' έναν τ' άλλο, σ' αντάρτικα εγνωρίουνταν. Έτον ατότε διοικητής χωροφυλακής Δράμας είνας μοίραρχος. Έγκαν δέκα-δώδεκα τυφά̤γκια μάνλιχερ, έταν τούρκ' αδά κ' εδέκεν τοι Σαμψουνταίοις τα όπλα. Και λέει ατον ατός ο Πλάτων: «Μη δίνεις σ' αυτούς τα όπλα, αυτοί εκεί ήτανε ισ̌χονάδες, λησταί. Λέει θυμωμένος ο μοίραρχον: «Εγώ ξέρω τι ήταν αυτοί, δεν θα μου πεις εσύ τι ήταν. Αντάρτες ήταν κ' επολέμησαν για την αυτονομίαν του Πόντου, όχι, ήταν κλέφτες». Κ' εδέκεν ατ'ς τα όπλα, γιατί έρχουσαν από την Ξάνθη και Κομοτηνή οι τούρκ' αδά σε επαφήν με τοι τουρκ'ς τη τουρκίας που επέναν κι έρχουσαν. Και τ' εμετέρ' εφύλαγανε εκεινούς. Για τ' ατό εδέκεν ατ'ς η χωροφυλακή τα όπλα.
Θόδωρος Παπαδόπουλος

4. Η συμβίωση εδώ με τους τούρκους
Αδακά παραπάν' έτον έναν οσπίτ', εκάθουτουν είνας τούρκος, είχ̌εν δύο δωμάτια το όλον, έτον κεχαγιάς, το όνομαν ατ' Φεράτ έλεγαν. Ατός είχεν πρόγατα. Εκείνος σ' έναν δωμάτιον και η γιάγια μ' είχεν τέσσερα κορίτσ̌α και είνας ατέ πέντε, όλ' σ' έναν δωμάτιον, ντο θα εποίν'ναν! Ο πατέρα μ' έρθεν μετά έναν χρόνον κ' εύρεν ατ'ς. Έρθεν, είπαν ατον, «έστειλαν τ' εσετέρτς σην Δράμαν». Ατός εύρεν ανθρώπ'ς και είπαν, «όλ' ατείν' επήγαν προς την Δράμαν. Εφόρτωσαν ατ'ς κ' επήραν ατ'ς κ' επήγαν σην Δράμαν. εκείντς » Ας σην Καβάλαν μερέαν έρθεν με τα ποδάρα̤. Έρθεν σην Ραχτζ̌άν, Κρηνίδες, κι απεκεί σην Ραβίκαν, «σην Δράμαν είπαν ατον Σαμψουνταίοι πολλοί επήγαν, η ποπαδία πα εκεί επήεν.». Η γιάγια μ' ποπαδία έτον, εμείς «μάνα» έλεγαμ' ατεν, τ' όνομν ατ'ς Ευθυμία.
Θόδωρος Παπαδόπουλος

5. Η ζωή εκεί
Τον πάππο μ', τον ποπα-Γιάννεν, εσκότωσαν ατον οι τούρκ' το εικοσιέναν (1921) σην εξορίαν πως επαίρ'ναν ατ'ς κ' επέναν, επήραν ατ'ς κ' επήγαν οξουκά ας σην Σαμψούνταν, ανάμεσα Σαμψούντα και Καβάκ', σ' έναν μέρος Τζ̌ιμπούσ̌' το έλεγαν-α, εκεί τη Τοπάλ Οσμάν τ' ανταρτικά εσκότωσαν κ' ελήστεψαν ατ'ς, ό,τι είχαν επήραν ατα οι τούρκ'. Εκεί εσκότωσαν τον πάππο μ'. Η γυναίκα τη πατέρα μ', η πρώτεσσα, Όλγα έλεγαν ατην, είχ̌εν έναν κορτσόπον, εσκότωσαν-α οι τούρκ' κ' έθαψεν-α ατό η μάνα χτες εκεικά. Ο πάππο μ' έντονε ποπάς το 1901 και ας σο χωρίον, επειδή έτον εγγράμματος, έστειλαν ατον σον Τσ̌αρτσ̌αμπάν αρχιερατικόν επίτροπον. Ο Τσ̌αρτσ̌αμπάς είχ̌εν απάν' αφκά 2.600 οικογένειας Έλληνες. Είχεν και 300 οικογένειας τούρκ'ς, Αρμένιους 'κ̌' εξέρω πόσους και λίγους Εβραίους είχ̌εν ακόμαν. Έτον εύφορον μέρος ο Τσ̌αρτσ̌αμπάς. Επέρανεν κ' εκείν' το ποτάμ', Αμαζόνιον το έλεγαν. Εκεί έτον ποπάς ο πάππο μ' και εσκότωσαν ατον. Για τον πατέρα μ' έλεγαν, «γιος ατ' έν'», ο πατέρα μ' έλεεν, «γιοχ, εγώ 'κ̌' είμαι τηνάν λέτε». Για καλήν τύχην ατ' o πατέρα μ' είχ̌εν τη πατέρας ατ' το ρολόι με χρυσόν αλυσίδαν. Λέει ατον ο τούρκον, «'α σκοτών'νε σε, δος με το ρολόι σ' κι οφύγον». Εδέκεν ατο κει κι ατός εφευγάτισεν τον πατέρα μ' κ' επήεν (ο πατέρα μ') σο Ρετζί (κρατικόν μονοπώλιον καπνού) κ' εδούλευεν εκεί άμον καπνεργάτες. Εποίκεν παράδας κ' επεκεί εύρεν κι άλλτς κι όλ' εντάμαν με το καΐκ' έφυγανε. Για να είναι σίγουροι απάν' σο καΐκ', ο καϊκτσ̌ής είχ̌εν έναν ανεψόν μικρόν κ' εμάθιζεν ατον. Είπαν ατον τ' εμετέρ': «Τέρεν καλά, άτσ' κάπως ευτάς και δι'ς μας σο χ̌έρ', αμάν 'α σκοτώνομε τον ανεψό σ’. «Γιοχ, είπεν, πώς 'α δίγω σας σο χ̌έρ', άμα προδίνω εσάς, εμέν' πα 'α σκοτών'νε εκείν'». (Οι τούρκ' εθέλ'νεν να 'λεεν). Θόδωρος Παπαδόπουλος

Λεξιλόγιο: Πελίτ' = βαλανιδιά, Εγόσ֖ευαν = έζευαν (ρήμα γοσ̌εύω), Γουβατλία = γόνιμα, Μπασ̌άκια = σταχυοκέφαλα, «Ιθύνων νους» = νους, ο οποίος διευθύνει, Δίεις μας σο χ̌έρ' = μας παραδίνεις.

Ποντιακά σύμμεικτα από την Καλλίφυτο (Ραβίκα) Δράμας του Σάββα Πορφ. Παπαδόπουλου

Το έργο «Ποντιακά Λαογραφικά Σύμμεικτα» αποτελεί μια εξαιρετική συλλογή του Σάββα Πορφ. Παπαδόπουλου που διασώζει την πλούσια παράδοση της Καλλίφυτου (Ραβίκα) Δράμας. Ο συγγραφέας καταγράφει πολύτιμο υλικό, χωρισμένο θεματικά, με στόχο τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς των προσφύγων. Βασικές θεματικές του έργου α) Λεξιλογικά και Φραστικά: Ιδιωματικές λέξεις, εκφράσεις, παροιμίες και γλωσσάρι της ποντιακής διαλέκτου. β) Διηγήσεις: Ιστορίες, παραδόσεις και λαϊκά παραμύθια. γ) Χοροί και Τραγούδια: Λαογραφικές αναφορές στα ήθη, τα έθιμα και τη μουσική παράδοση της περιοχής.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com