Ο Σταύρης ο κεμεντζετσής με κάμποσα παιδία, επαίρεν την παρέαν-ατ’ κι ερρούξεν ΄ς σα χωρία

Ο Σταύρης ο κεμεντζετσής με κάμποσα παιδία, επαίρεν την παρέαν-ατ’ κι ερρούξεν ΄ς σα χωρία. 

Στη φωτογραφία που είναι βγαλμένη στην Τραπεζούντα το 1915, απεικονίζεται μια παρέα νέων γλεντοκόπων του παλιού καιρού. Στη μέση ο νεαρός τότε λυράρης και τραγουδιστής Σταύρης Πετρίδης. Στα δεξιά ο Νάνον τη Μοσκώφ και από πίσω του ο Λάμπον ο Στεφανίδης. Στα αριστερά ο Παύλον ο Στεφανίδης και από πίσω του ο Τριαντάφυλλον ο Παπαδόπουλον. Χρήσιμες πληροφορίες για τα εικονιζόμενα πρόσωπα που δεν είναι ευρέως γνωστά. Για πρώτη φορά ζωντανεύουν τόσο ζωηρά τα πρόσωπα και τα ενδύματα των εικονιζομένων σε μια προσπάθεια για την όσο το δυνατόν καλύτερη ανάλυση της εικόνας. Αυτή η φωτογραφία του 1915 από την Τραπεζούντα είναι ίσως ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά, «ζωντανά» και αυθεντικά τεκμήρια της νεανικής ποντιακής κουλτούρας των αρχών του 20ου αιώνα! Εδώ δεν βλέπουμε μια στημένη οικογενειακή φωτογραφία αστικής σοβαρότητας, αλλά μια «παρέα γλεντοκόπων» (όπως αναφέρει η λεζάντα), γεμάτη αυτοπεποίθηση, λεβεντιά και έμφυτο στυλ.
1. Ο Κεντρικός Πυρήνας: Ο Σταύρης ο Κεμεντζετσής
• Στο κέντρο ο Σταύρης Πετρίδης: Κρατά με περηφάνια την ποντιακή λύρα (κεμεντζέ) και το δοξάρι (τοξάρι).
• Η Λύρα: Διακρίνονται οι λεπτομέρειες του οργάνου —τα στριφτάρια (κουρδιστήρια-ωτία) στο πάνω μέρος και το σώμα της λύρας— που αποτελεί την «καρδιά» της συντροφιάς.
• Ενδυμασία & Στάση: Φορά ένα σκούρο μπλε ένδυμα με διπλή σειρά κουμπιών, ψηλό αστραχάν καπέλο (φέσι) και παραδοσιακά υποδήματα με ανασηκωμένη μύτη (γεμενιά - τσ̌άπουλας). Η στάση του είναι ηγετική και άνετη, όπως αρμόζει στον μουσικό που «διευθύνει» το γλέντι.
2. Ενδυματολογικός Πλούτος: Καύκασος, Αντάρτικα & Τοπική Μόδα
Η αμφίεση των πέντε νέων ανδρών είναι ένα πραγματικό «σεμινάριο» της ποντιακής και καυκασσιανής ανδρικής φορεσιάς:
• Τσερκέσκα & Φυσίγγια (Γκαζύ): Τόσο ο νεαρός πίσω αριστερά (Τριαντάφυλλος) όσο και ο όρθιος πίσω δεξιά (Λάμπος) φορούν την παραδοσιακή καυκασιανή τσερκέζικη με τις χαρακτηριστικές θήκες φυσιγγίων στο στήθος.
• Πορτοφόλι & Σταυρωτές Σφαίρες: Ο όρθιος πίσω δεξιά (Λάμπος Στεφανίδης) φέρει εντυπωσιακή σταυρωτή ζώνη με φυσίγγια (φισεκλίκ), δίνοντας μια εικόνα ένοπλου λεβέντη / αντάρτη (ακρίτα της εποχής). Στο κεφάλι φορά το χαρακτηριστικό μαύρο πασλούκι / κουκούλα με τις μακριές άκρες.
• Κεφαλόδεσμοι: Δύο από τους νέους φορούν πασ̌λκούκια (υφαντούς κεφαλόδεσμους) σε θερμούς τόνους, ενώ άλλοι δύο φορούν τα ψηλά μάλλινα πιλήκια τύπου αστραχάν – φέσια – παπάκ’.
• Υπόδηση: Ο καθιστός δεξιά (Νάνον τη Μοσκώφ) φορά εντυπωσιακές ψηλές δερμάτινες μπότες (τσιζμέδες), δηλώνοντας άνεση και σθένος, ενώ διατηρεί ένα περιποιημένο, στριφτό μουστάκι.
3. Η Ατμόσφαιρα & η Σημασία της Φωτογραφίας
α. Η Αυθεντικότητα της Παρέας: Η φράση της λεζάντας «επαίρεν την παρέαν-ατ’ κι ερρούξεν ΄ς σα χωρία» (πήρε την παρέα του και ορμήσανε/ρίχτηκαν στα χωριά) αποτυπώνει την ποντιακή παράδοση των νέων που γύριζαν από χωριό σε χωριό με τον λυράρη για να γλεντήσουν.
β. Πολιτισμικό Σταυροδρόμι: Η Τραπεζούντα του 1915 βρισκόταν στο επίκεντρο γεωπολιτικών και πολιτισμικών ανακατατάξεων. Η μίξη της ποντιακής λύρας, των καυκασιανών ενδυμάτων και των πολεμικών αξεσουάρ αντικατοπτρίζει την ισχυρή ταυτότητα και το αγωνιστικό φρόνημα των Ελλήνων του Πόντου εκείνη την ταραγμένη περίοδο.
γ. Εξαιρετικός Επιχρωματισμός: Η χρωματική απόδοση ζωντανεύει μοναδικά τις υφές—το βέλουδο, το μάλλινο ύφασμα, το δέρμα στις μπότες, το ξύλο της λύρας—μετατρέποντας μια μακρινή ασπρόμαυρη ανάμνηση σε μια ζεστή, σχεδόν «κινηματογραφική» στιγμή!

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com