Οικογένεια Αδάμ Χαραλαμπίδη - Φωτογραφείον Αδελφών Κακούλη Τραπεζούντα αρχές του 1900
Οικογένεια Αδάμ Χαραλαμπίδη. Φωτογραφείον Αδελφών Κακούλη Τραπεζούντα αρχές του 1900.
Η Τραπεζούντα χαρακτηρίζεται ως η «καλλίστη» (ομορφότερη) πόλη του Πόντου. Γεωγραφικά είναι κτισμένη στις νοτιοανατολικές ακτές του Ευξείνου Πόντου, στους πρόποδες των Ποντικών Άλπεων. Το ιστορικό της κέντρο εκτείνεται σε μια ανυψωμένη τριγωνική περιοχή, ανάμεσα σε δύο βαθιά φαράγγια. Διατηρεί μέχρι σήμερα τον μεσαιωνικό της χαρακτήρα, με τείχη της βυζαντινής περιόδου και μια ερειπωμένη ακρόπολη. Η πόλη ήταν χωρισμένη σε εννέα βασικές ενορίες, με κάθε μία να διαθέτει τον κεντρικό ναό της και αρκετά παρεκκλήσια: Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
- Παναγία Χρυσοκέφαλος: Ο σημαντικότερος ναός της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, η «Μεγάλη Εκκλησία», όπου γίνονταν οι στέψεις των Μεγάλων Κομνηνών.
- Αγία Σοφία: Το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο, βασιλική με θόλο και εξαιρετικές τοιχογραφίες του 13ου αιώνα, χτισμένη σε ύψωμα με θέα την θάλασσα και το μαυσωλείο της Γκιουλμπαχάρ.
- Άγιος Γρηγόριος Νύσσης: Μητροπολιτικός ναός, που αποτέλεσε την έδρα της Μητρόπολης μετά την απώλεια της Χρυσοκεφάλου.
- Αγία Άννα: Θεωρείται ο πρωιμότερος σωζόμενος ναός της πόλης (9ος-15ος αιώνας), με συνεχή χρήση για αιώνες. Αγιολόγιον Πόντου (Άγιοι και Μάρτυρες στον Πόντο καθώς και λαογραφικά θέματα γύρω απο την Εκκλησία και τους Αγίους)
Άλλες Ενοριακές Εκκλησίες:
- Αγία Μαρίνα (με παρεκκλήσια Αγ. Νικολάου και Αγ. Ελευθερίου).
- Υπαπαντή του Κυρίου (με παρεκκλήσια Αγ. Θεοδώρου, Αγ. Κωνσταντίνου και Κοιμήσεως της Θεοτόκου).
- Άγιος Γεώργιος Τσαρτακλή (με παρεκκλήσιο Αγίας Τριάδος).
- Μεταμόρφωση του Χριστού (Ενορία Χριστού, με παρεκκλήσιο Αγ. Γεωργίου του Κουρτζά).
- Άγιος Βασίλειος (με ναούς όπως η Ευαγγελίστρια και ο Άγιος Κωνσταντίνος).
Μοναστήρια και Ασκηταριά. Εκτός από τους ενοριακούς ναούς, η περιοχή της Τραπεζούντας διέθετε σημαντικά μοναστικά καθιδρύματα:
- Η Ιερά Μονή του Αγίου Ευγενίου αποτελούσε ένα από τα πιο ιστορικά πνευματικά κέντρα της Τραπεζούντας, αφιερωμένο στον πολιούχο της πόλης. Ο Άγιος Ευγένιος, που μαρτύρησε κατά τους διωγμούς του Διοκλητιανού, υπήρξε ο προστάτης της αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών, με τη μονή του να κατέχει κεντρικό ρόλο στη λατρευτική ζωή. Αν και ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος μετά την άλωση το 1461 (γνωστό ως Yeni Cuma Camii), η μνήμη του παρέμεινε ζωντανή στην παράδοση των Ποντίων. Το μοναστήρι, ως ιερό προσκύνημα, αποτελούσε σύμβολο ταυτότητας και συνέχειας, υπογραμμίζοντας τη διαχρονική σύνδεση της πόλης με τη βυζαντινή της κληρονομιά. Άγιος Μεγαλομάρτυρας Ευγένιος, Πολιούχος Τραπεζούντας Πόντου
- Ιερά Μονή Παναγίας Θεοσκεπάστου: Γυναικεία μονή, κτισμένη σε βραχώδη πλαγιά. Το όνομά της συνδέεται με τη θεία προστασία που «σκέπαζε» την πόλη.
- Μονή Αγίου Σάββα: Συγκρότημα σπηλαιωδών ναών και ασκηταριών στη βόρεια πλαγιά του όρους Μίθριον. Αποτελεί πολύτιμο μνημείο της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής. Η πόλη αποτέλεσε σπουδαίο κέντρο εκπαίδευσης και πολιτισμού, με εμβληματικό ίδρυμα το Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Η περιοχή δεν αποτελούσε απλώς έναν εμπορικό κόμβο, αλλά και το κέντρο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (1204–1461). Μετά την πτώση της, πολλοί κάτοικοι κατέφυγαν στα ορεινά, δημιουργώντας νέα κέντρα οικισμού που διατήρησαν την ελληνική ταυτότητα, τη γλώσσα και τα ήθη μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.
Το Kotsari.com διαθέτει αναλυτικά ευρετήρια για εκατοντάδες οικισμούς, κώμες και πόλεις του Πόντου, προσφέροντας μια λεπτομερή καταγραφή της γεωγραφικής και κοινωνικής δομής της περιοχής πριν από το 1922. Σας εύχομαι καλό ταξίδι στην απεραντοσύνη της ιστορίας και λαογραφίας μας. Ιστορία του Ελληνισμού στον Εύξεινο Πόντο Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com