Μαθητές και μαθήτριες του δημοτικού σχολείου της συνοικίας Αγ. Γεωργίου των Κοτυώρων. Στην πρώτη σειρά είναι η Ευδοξία Σουρμελή, ευεργέτιδα της Μέριμνας Ποντίων Κυριών Θεσσαλονίκης. Κοτύωρα 1910

Μαθητές και μαθήτριες του δημοτικού σχολείου της συνοικίας Αγ. Γεωργίου των Κοτυώρων. Στην πρώτη σειρά είναι η Ευδοξία Σουρμελή, ευεργέτιδα της Μέριμνας Ποντίων Κυριών Θεσσαλονίκης. Κοτύωρα 1910.

Τα Κοτύωρα - η σημερινή Ορντού / Ordu - ήταν στις αρχές του 20ου αιώνα μια από τις πιο ακμάζουσες ελληνικές πόλεις του Πόντου. Η πόλη στις αρχές του αιώνα είχε πληθυσμό 12.000, από τους οποίους οι μισοί ήταν Έλληνες και οι υπόλοιποι τούρκοι ή Αρμένιοι, ενώ σε όλο τον καζά Ορντού ζούσαν 39.800 Ελληνορθόδοξοι σε 109 κοινότητες. Γι' αυτό και ήταν γνωστή για τα ελληνικά της σχολεία. Σύμφωνα με στατιστική έρευνα του 1911 για τα ελληνικά χωριά του Πόντου, στον καζά Ορντού υπήρχαν 100 σχολεία, ένα μοναστήρι και 80 ιδιωτικοί ναοί. Κοτύωρα (Ordu) Ορτού - Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός
Πώς ήταν οργανωμένη η εκπαίδευση
1. Οι τρεις ενορίες - τρία σχολικά κέντρα. Τον 19ο αιώνα τα Κοτύωρα είχαν 2 κύριους δήμους, της Υπαπαντής και του Αγίου Γεωργίου. Μετά το 1870 προστέθηκε και τρίτος, του Αγίου Νικολάου. Στον δήμο Υπαπαντής λειτουργούσε η Ψωμιάδειος Σχολή. Στον δήμο Αγίου Νικολάου υπήρχε η Καρυπίδειος Σχολή ιδρυμένη από τον Χατζή Χαράλαμπο Καρυπίδη Στον δήμο Αγίου Γεωργίου - από όπου είναι και η φωτογραφία σου του 1910 - υπήρχε επίσης ελληνικό σχολείο
2. Η Ψωμιάδειος Σχολή - ο πυρήνας
Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα υπήρχαν στην πόλη 600 ελληνικές οικογένειες, 150 αρμενικές και 350 τουρκικές. Οι Έλληνες συντηρούσαν ένα ελληνικό σχολείο και 2 αλληλοδιδακτικά. Το 1869 ο Κωνσταντίνος Ψωμιάδης, Έλληνας Κωτυωρίτης ο οποίος ζούσε στην Κωνσταντινούπολη, με δικά του έξοδα έκτισε ένα ενιαίο λιθόκτιστο κτίριο για να στεγάσει όλα αυτά τα σχολεία σε ένα. Το σχολείο που έμεινε στην ιστορία ως Ψωμιάδειος σχολή των Κοτυώρων επιδοτήθηκε το 1870 για την ανέγερσή του, κτίστηκε με την βοήθεια του αρχιτέκτονα Ιωσήφ Τυπάλδου από την Κεφαλλονιά και λειτούργησε ως μέσο σχολείο / σχολαρχείο.
3. Τι ήταν το σχολείο του Αγίου Γεωργίου της φωτογραφίας μας; Ήταν το δημοτικό της φτωχότερης αλλά πολυπληθέστερης συνοικίας. Εκεί φοιτούσαν αγόρια και κορίτσια μαζί στις μικρές τάξεις - όπως βλέπουμε- ενώ οι μεγαλύτερες μαθήτριες συνέχιζαν στο Παρθεναγωγείο. Οι δασκάλες ήταν σχεδόν πάντα γυναίκες από την ίδια την κοινότητα, συχνά απόφοιτες του Παρθεναγωγείου Τραπεζούντας ή της Σαμψούντας. Η Ευδοξία Σουρμελή που αναφέρεται στην πρώτη σειρά, αργότερα ευεργέτιδα της Μέριμνας Ποντίων Κυριών Θεσσαλονίκης, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: οι δασκάλες-ευεργέτιδες χρηματοδοτούσαν βιβλία, ρούχα για τα άπορα παιδιά και λειτουργούσαν ως πρότυπα. Το πρόγραμμα σπουδών περιλάμβανε: Ελληνικά, Θρησκευτικά, Αριθμητική, Ιστορία - Γεωγραφία, τουρκικά, Γαλλικά, Ωδική και Γυμναστική. Τα περισσότερα σχολεία στον Πόντο ενθάρρυναν αυστηρή προσήλωση στην ελληνική γλώσσα.
4. Στις 19 Αυγούστου 1917 η Ρωσία βομβάρδισε την πόλη και πολλοί Έλληνες έφυγαν μαζί της προς την Ρωσία. Δύο μήνες αργότερα οι τούρκοι εκτόπισαν τους Έλληνες των Κοτυώρων. Από τους 6.000 Έλληνες, μόνο 2.500 κατάφεραν να διαφύγουν προς την Τραπεζούντα και τον Καύκασο. Το 1916-1917 οι Έλληνες των κωμοπόλεων Ορντού, Οινόης και τμημάτων της Κερασούντας εκτοπίστηκαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας με το πρόσχημα της εγγύτητας στην ακτή. Τα κτίρια των σχολείων δημεύτηκαν. Ο ναός της Υπαπαντής, δίπλα στην Ψωμιάδειο, χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή 1937-1977 και σήμερα είναι πολιτιστικό κέντρο. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
5. Τα σχολεία μέσα στην πόλη των Κοτυώρων. Στις αρχές του 20ου αιώνα η πόλη αριθμούσε 12.000 κατοίκους εκ των οποίων 6.000 ήταν Έλληνες. Η Ελληνική κοινότητα των Κοτυώρων διατηρούσε δημοτικό σχολείο με 150 μαθητές, παρθεναγωγείο με ίσο αριθμό μαθητριών καθώς και ημιγυμνάσιο με 350 μαθητές.
6. Τα 100 σχολεία του καζά Ορντού - ο κατάλογος των χωριών. Η απογραφή του 1911 που βρήκαμε λέει: 39.800 Έλληνες σε 109 κοινότητες με 100 σχολεία. Η πόλη ήταν το κέντρο, αλλά γύρω της υπήρχε ένα πυκνό δίκτυο ελληνικών χωριών που το καθένα είχε το σχολείο του. Τα ελληνικά χωριά των Κοτυώρων ήταν: Τεπέ Κιοϊ, Καγιά Πασί, Ντελί Καγιά, Αρπά Κιοϊ, Τούρνα Σουί, Βόνα, Φέρνεκ, Ιάσων, Κιολκιοϊ, Άι Αντόν, Εσενλί, Ολουκλού, Χαϊτάρ, Αλαντζούκ, Τιουτουκλί, Ίνερε, Μεσέ Τσιχούρ, Καρατάς, Όλα Αλάν, Κουσοβά, Αρτούξ και πολλά άλλα. Κάθε χωριό, ακόμα και με 20 οικογένειες, είχε τουλάχιστον ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο. Σε μεγαλύτερα χωριά όπως το Πουλαντζάκι - που δημιουργήθηκε από 350 σπίτια μεταλλωρύχων από την Χαλδία και ήταν όλο ελληνικό - υπήρχε εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, αλληλοδιδακτικό σχολείο και ελληνικό σχολείο. Δυτικά της πόλης υπήρχαν 6 περιφέρειες: Οσακαράς, Περσεμπέ, Πουλαμάν, Ουλουμπέι, Κιολκί και Επασάς, όλες με ελληνικά σχολεία. Ιστορία του Ελληνισμού στον Εύξεινο Πόντο
7. Η Μέριμνα Ποντίων Κυριών και η Ευδοξία Σουρμελή. Η Μέριμνα Ποντίων Κυριών ιδρύθηκε στην Τραπεζούντα το 1908-1910 από μορφωμένες Ελληνίδες του Πόντου ως φιλανθρωπικός και εκπαιδευτικός σύλλογος. Σκοπός της ήταν: Να συντηρεί άπορα κορίτσια στα παρθεναγωγεία. Να δίνει προίκες σε ορφανές. Να χρηματοδοτεί νηπιαγωγεία. Μετά την Καταστροφή του 1922, επανιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη από τις ίδιες γυναίκες πρόσφυγες. Εκεί έγινε ουσιαστικά το πρώτο ορφανοτροφείο και οικοτροφείο θηλέων των Ποντίων. Στέγασε εκατοντάδες ορφανά του Πόντου, λειτούργησε συσσίτια, έραβε ρούχα και πλήρωνε δίδακτρα για να σπουδάσουν κορίτσια. Η Ευδοξία Σουρμελή που εικονίζεται στην πρώτη σειρά του σχολείου Αγίου Γεωργίου το 1910, ήταν δασκάλα εκεί. Μετά την προσφυγιά εγκαταστάθηκε στην Θεσσαλονίκη και έγινε μια από τις μεγάλες ευεργέτιδες της Μέριμνας. Όπως πολλές δασκάλες των Κοτυώρων, μετέφερε την ίδια νοοτροπία: η εκπαίδευση ήταν πράξη επιβίωσης του έθνους. Η περιουσία που άφησε στην Μέριμνα χρησιμοποιήθηκε για υποτροφίες. 

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com