Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Εκπαίδευση – Σχολεία - Ενοριακοί Ναοί - Παρεκκλήσια - Κλήρος – Ιερείς
Εκπαίδευση – Σχολεία. Μετά την καταστροφή της Μονής, ως ο πρώτος έγγαμος δάσκαλος/μορφωμένος αναφέρεται ο ιερέας παπά Νικόλας, γιος του παπά Γεωργίου, το γένος Σαχίνη (Κεσ̌ίσογλου).
Αυτός δίδαξε τα «κοινά» γράμματα σε άλλους, και το έργο του συνέχισε ο γιος του, ιερέας παπά Στέφανος (1804–1876). Από αυτόν η μεγάλη τους οικογένεια έλαβε την επωνυμία Κεσίσογλου (Παπαδόπουλος) ή Παπά Στεφάνου. Από το 1860 και μετά λειτουργούσε κανονικά στο Σταυρί αλληλοδιδακτικό Σχολείο κοντά στον νέο ναό του Τιμίου Σταυρού, όπου διδάσκονταν τα «κοινά» γράμματα. Όταν διαλύθηκε το αλληλοδιδακτικό σχολείο, από το 1885 και εξής λειτουργούσε σε κάθε ενορία σχολείο με 4 τάξεις («Αστήρ του Πόντου» έτος Β΄, σελ. 277).
Τον Μάιο του 1900, οι πρόκριτοι συνήλθαν σε γενική Συνέλευση και αποφάσισαν να ιδρύσουν Κεντρική Αστική Σχολή. Η πρωτοβουλία αυτή χαιρετίστηκε από όλους με μεγάλη χαρά. Μάλιστα, οι Σταυριώτες της Ρωσίας σύστησαν επιτροπή για τη συλλογή εράνων για τον σκοπό αυτό. Επειδή όμως στο μεταξύ ανέκυψαν διαφωνίες σχετικά με την τοποθεσία ανέγερσης της Κεντρικής Σχολής, η λήψη οριστικών αποφάσεων ματαιώθηκε. Η κατάσταση αυτή παρατάθηκε μέχρι το 1904, οπότε οι πρόκριτοι της ενορίας Μονοβάντων, με την εισήγηση του φιλοπάτριδος Μιλτιάδου Τομπάζη, απευθύνθηκαν στον Χατζή Παναγιώτη Ασσερή που διέμενε στο Κερτς της Ρωσίας, ζητώντας τη συνδρομή του για την επισκευή της παλαιάς Σχολής. Ο γενναιόδωρος Ασσερής έστειλε αμέσως γενναία χρηματική ενίσχυση για την ανέγερση νέου Σχολείου. Με εντολή του αγοράστηκε οικόπεδο εντός της ενορίας Μονοβάντων και στις 20 Μαρτίου 1905 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του κτιρίου, το οποίο αποπερατώθηκε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Η Σχολή αυτή λειτούργησε με επτά τάξεις μέχρι το 1908. Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου
Ο Χατζή Παναγιώτης Ασσερής, μετά από εικοσιεπταετή διαμονή στη Ρωσία, επέστρεψε το 1908 στην πατρίδα του. Λυπήθηκε πολύ επειδή το κτίριο που είχε ανεγερθεί ήταν ακατάλληλο για Σχολείο και αποφάσισε να επιστατήσει ο ίδιος στην ανέγερση νέας Κεντρικής Σχολής. Πράγματι, με δική του υπόδειξη και επίβλεψη, αναγέρθηκε το μεγαλοπρεπές μέγαρο της Κεντρικής Σχολής, μήκους 22,75 μ., πλάτους 8,50 μ. και καθαρού ύψους 4 μ. Οι τοίχοι κατασκευάστηκαν από σκληρούς λίθους με ασβέστη, ενώ η στέγη καλύφθηκε με εγχώριες και ευρωπαϊκές πλάκες. Η αυλή του (134 τ.μ.) περιβαλλόταν από υψηλό τοίχο και σε μία γωνία της υπήρχε βρύση.
Στην είσοδο του Σχολείου εντοιχίστηκε η εξής επιγραφή, η οποία συντάχθηκε από τον τότε διευθυντή της Σχολής, τον μακαρίτη Αθανάσιο Ελευθεριάδη:
«Αφιερούται τῷ κοινῷ Σταυρί» «Ἐσσερίειος Σχολή» «μνήμης ἀλήστου σημεῖον / ἤγειραν πατρίδι τροφεῖα / Σχολὴν παιδείας ταμεῖον / Παναγιώτης καὶ Σοφία».
Το κτίριο εσωτερικά διαιρούνταν σε 5 αίθουσες, από τις οποίες η μία καθιερώθηκε ως γραφείο (διευθυντήριο), ενώ μπροστά από αυτές εκτεινόταν ευρύς διάδρομος. Το γραφείο στολιζόταν από την πολύτιμη εικόνα του ευεργέτη μαζί με τη σύζυγό του Χατζή Σοφία, τη μικρή βιβλιοθήκη που ο ίδιος δώρισε με 60 τόμους εκλεκτών βιβλίων, καθώς και διαφόρους χάρτες. Οι αίθουσες διδασκαλίας ήταν ευρύχωρες, με πάτωμα από οπλισμένο σκυρόδεμα (μπετόν-αρμέ). Η συνολική δαπάνη ξεπέρασε τις 1.000 λίρες. Η «Εσσερίειος Σχολή» λειτούργησε ομαλότατα μέχρι το 1916, και σε αυτήν φοιτούσαν περίπου 100 μαθητές και μαθήτριες. Επίσης, στην ενορία Απανωχώρ λειτούργησε Δημοτική Σχολή με έναν δάσκαλο και 30–40 μαθητές. Το 1909 ανγέρθηκε στη θέση Καλούτς το νέο διδακτήριο, με δαπάνες του Θεοδώρου Καχριμανίδου. Παρόμοια Σχολή λειτουργούσε και στην ενορία Αφκατωχώρ, συντηρούμενη από τον αείμνηστο Αναστάσιο Φελεκίδη. Έτσι, το σύνολο των φοιτούντων μαθητών στο Κεντρικό Σχολείο μαζί με τα δύο παραρτήματα ανερχόταν σε 160–180 μαθητές, ενώ το διδακτικό προσωπικό αποτελούνταν από 5–7 δασκάλους.
Διδάσκαλοι στο Αλληλοδιδακτικό Σχολείο Σταυρίου (Σταυριώτες και ξένοι):
• 1870–1872: Χρυσόστομος Χρύσιος (από το Σταυρί)
• 1872–1875: Παπά Δημήτρης Παπαδόπουλος (από το Σταυρί)
• 1875–1877: Ιωάννης Σαββαντίδης (από το Σταυρί)
• 1877–1880: Σπυρίδων Καλτσίδης (από το Σταυρί)
• 1880–1883: Μωυσής Μισαηλίδης (από το Σταυρί)
• 1883–1885: Ιωάννης Κερέμης (από το Βαρενού)
• 1885–1887: Παπά Αναστάσιος (από το Βαρενού)
• 1887–1890: Θεόδωρος Παπαδόπουλος (από το Βαρενού)
• 1890–1891: Νικόλαος Παπαστεφάνου (από το Σταυρί)
Μετά τη διάλυση του αλληλοδιδακτικού, λειτούργησαν σε κάθε ενορία Δημοτικά Σχολεία με 4 τάξεις.
• Στην ενορία Απανωχώρ δίδαξαν επί πολλά έτη ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Κάσσιος, οι νυν ιερείς παπά Γρηγόριος Μισαηλίδης και παπά Αριστείδης Παναγιωτίδης, ο Χαράλαμπος Μισαηλίδης, η Ελένη Μιανίδου κ.ά.
• Στην ενορία Αφκατωχώρ δίδαξε ο αείμνηστος ιερέας Γεώργιος Παπαδόπουλος, καθώς και άλλοι δάσκαλοι από την Αργυρούπολη και το Λυκάστ.
Διδάσκαλοι στη Δημοτική Σχολή Μονοβάντων (μέχρι την ανέγερση της Κεντρικής Σχολής):
• 1891–1893: παπά Διονύσιος Παπαστεφάνου (από το Σταυρί)
• 1893–1895: Παναγής Παπαστεφάνου (από το Σταυρί)
• 1895–1898: Στυλιανός Θεοδώρου (από την Αργυρούπολη, κάτοικος Βαρενού)
• 1898–1899: Ανδρέας Ανδρεάδης (από την Αργυρούπολη)
• 1899–1901: Νικόλαος Ηλ. Δαμιανίδης (από την Αργυρούπολη)
• 1901–1902: Θεμιστοκλής Μ. Βυζάντιος (από το Βαρενού, κάτοικος Καπί-κιοϊ)
• 1902–1903: Νικόλαος Ξιφιλίνος (από την Αργυρούπολη)
• 1903–1904: Μιλτιάδης ...... (από το Βαρενού)
• 1904–1905: Λάζαρος Ούσταπασίδης (από την Αργυρούπολη)
• 1905–1906: Αριστείδης Παναγιωτίδης (από το Σταυρί)
Διδάσκαλοι στην Κεντρική Εσσερίειο Σχολή (1906–1914): Αθανάσιος Ελευθεριάδης και Μιλτιάδης Οικονομίδης από την Αργυρούπολη, Ζαχαρίας Αυγερινός και Αλέξανδρος Σουμελίδης από το Βαρενού, Κοσμάς Παπαδόπουλος, Αριστείδης Παναγιωτίδης, Γρηγόριος Μισαηλίδης, Δημήτριος Παπαδόπουλος, Χαράλαμπος Μισαηλίδης, Ισραήλ Αποστολίδης, Θεμιστοκλής Αμανατίδης και Παναγιώτης Χαραλαμπίδης από το Σταυρί, Ιωάννης Βερβελές από τη Σίσια και Δανιήλ Ψωμιάδης από την Αργυρούπολη.
Ενοριακοί Ναοί. Το Σταυρί για πολλά χρόνια εξαρτιόταν εκκλησιαστικά από τη Μονή Βαζελώνος, αλλά στη συνέχεια υπήχθη στη δικαιοδοσία του Μητροπολίτη Χαλδίας. Ο αρχαιότερος ναός στην περιοχή ήταν του Τιμίου Σταυρού. Στην εποχή μας υπήρχαν 6 ενοριακοί ναοί και 24 παρεκκλήσια.
1. Ο ναός του Αγίου Βασιλείου: Ανάμεσα στους συνοικισμούς Σαχινάντων και Παϊριαμάντων της ενορίας Μονοβάντων. Ρυθμού βασιλικής, ευρύχωρος και επαρκώς στολισμένος. Κτίστηκε το 1843 με την επίβλεψη του ιερέα παπά Στεφάνου. Δίπλα στον ναό υπήρχαν τα κελιά των μοναζουσών. Στις 1 και 30 Ιανουαρίου γινόταν μεγάλη πανήγυρη.
2. Ο περικαλλής νεόδμητος ναός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού: Ρυθμού βυζαντινού, σε απόσταση 5 λεπτών από την ενορία Μονοβάντων, σε ωραία τοποθεσία. Ανηγέρθηκε το 1880 με ενέργειες του αείμνηστου παπά Κωνσταντίνου και υπό την επίβλεψη του τέκτονα Κωνσταντίνου Αποστολίδου, σε ανάμνηση του καταστραφέντος ναού της Μονής (τα ερείπια της οποίας βρίσκονται περίπου 300 μ. βορειοανατολικά του). Στις 14 Σεπτεμβρίου τελούνταν μεγάλη πανήγυρη.
3. Ο μεγαλοπρεπής ναός του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος: Στη συνοικία Κουρτάντων, σε ωραία τοποθεσία. Κι εδώ μόναζαν μοναχές. Κτίστηκε το 1870 με εράνους και υπό την επίβλεψη του Γεωργίου Τιλκή. Στις 8 Ιουνίου τελούνταν πανήγυρη, στην οποία προσέρχονταν και όλοι οι Τούρκοι της συνοικίας Γαραουτσάντων.
4. Ο ναός της Αγίας Τριάδος: Ρυθμού βασιλικής, στην ενορία Μαχαλά. Ανηγέρθηκε το 1852 με εράνους και υπό την επίβλεψη του τέκτονα Παναγιώτου Αμοιρά. Μία φορά τον χρόνο τελούνταν σε αυτόν πανήγυρη.
5. Ο ναός του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου: Στη συνοικία Τσακάντων, ρυθμού βυζαντινού. Κτίστηκε το 1857 με εράνους και υπό την επίβλεψη του Π. Αμοιρά.
6. Ο ναός των κορυφαίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου: Στη συνοικία Παρασκευάντων, ρυθμού βυζαντινού με αγιογραφίες. Ήταν ο αρχαιότερος ναός στην περιοχή μετά τη Μονή, ο λεγόμενος «Δεσποτικόν εγκλησία» (δηλαδή Μητροπολιτικός ναός). Πάνω από τη συνοικία Παρασκευάντων σώζονταν μέχρι τις μέρες μας «τ' Απάκια του Δεσποτικού», δηλαδή τα ερείπια της κατοικίας του Δεσπότη. Πιθανότερη είναι η εκδοχή ότι η ονομασία αυτή προήλθε από τον έξαρχο ή αρχιερατικό επίτροπο που έδρευε εκεί, τον οποίο ο λαός αποκαλούσε «Δεσπότη».
Όταν το Σταυρί ερημώθηκε από Χριστιανούς, ο ναός περιήλθε στα χέρια των Τούρκων και χρησιμοποιούνταν ως χάνι. Τελευταίοι κάτοχοί του ήταν οι Σαλιχάντ (Τούρκοι έποικοι από την Κατεφορία), οι οποίοι, όταν ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό, παραχώρησαν το χάνι στους Χριστιανούς ως τόπο προσευχής (ιπατέτ γερεί) κι έτσι έλαβε την αρμόζουσα θέση του.
Κάθε ενορία του Σταυρίου είχε από έναν ή δύο ιερείς.
Παρεκκλήσια. Το πλήθος των παρεκκλησίων αποδεικνύει τον θρησκευτικό ζήλο των Σταυριωτών. Από αυτά, άλλα βρίσκονταν κοντά στις ενορίες και άλλα μακριά τους. Εξυπηρετούσαν πολύ τους Κρυφούς Χριστιανούς για την εκτέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων, καθώς δεν μπορούσαν να μεταβαίνουν σε πανηγύρεις άλλων μερών διότι θα αποκαλύπτονταν. Τα παρεκκλήσια ήταν τα εξής:
1. Της Αγίας Μαρίνης: Στον δρόμο Σταυρί – Άγιος Φωκάς, κάτω από τη Γουδουμάν. Κτίστηκε αρχικά από την Άννα Κομνηνή (που διέμενε στη Μουζαίνη) μετά την άλωση της Τραπεζούντας.
2. Των Εισοδίων της Θεοτόκου: Άλλοτε ναός του χωριού Στύλος.
3. Της Αγίας Παρασκευής: Μικρό παρεκκλήσι κοντά στο Γύρισμαν, στον δρόμο Σταυρί – Γιαγλή-ντερέ. Πλησίον του υψωνόταν κέδρος (άρτιτς), γεμάτος από λωρίδες υφασμάτων διαφόρων χρωμάτων. Αυτά προέρχονταν από τα ενδύματα των προσκυνητών ή τυχαίων περαστικών που έπασχαν από ασθένειες. Έδεναν τη λωρίδα στα κλαδιά του κέδρου ικετεύοντας την Αγία να μεταβιβάσει την ασθένειά τους στο δέντρο. Το ίδιο έκαναν και οι περαστικοί Τούρκοι.
4. Του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου: Μικρό παρεκκλήσι απέναντι από την Αγία Παρασκευή.
5. Του Αγίου Ακινδύνου: Λίγο πιο πέρα από το προηγούμενο, πάνω σε βράχο κοντά στο Σταυρί.
6. Του Αγίου Γεωργίου: Ωραίο παρεκκλήσι με θολωτή στέγη πάνω από το Άγιο Βήμα. Δίπλα του υπήρχε «Αγίασμα» ή βρύση («τ' Αεργί το πεγάδ'»).
7. Της Υπαπαντής του Σωτήρος: Στην αριστερή όχθη του ποταμού.
8. Της Αγίας Άννης: Παραπλεύρως της Υπαπαντής.
9. Του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου: Παρεκκλήσι με θολωτή στέγη. Άλλοτε εκεί εκκλησιάζονταν οι κάτοικοι των συνοικιών Τσακάντων και Ποπαδάντων.
10. Του Αγίου Χριστοφόρου: Ανακαινίστηκε το 1905 από τον Ανδρέα Φελεκίδη, κοντά στους κήπους του Ανδρέα Αρχόντσογλη.
11. Της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος: Μέσα σε σπήλαιο κοντά στη χαράδρα της Κόβερνας. Στις 6 Αυγούστου τελούνταν μεγάλη πανήγυρη με την προσέλευση κατοίκων των γύρω χωριών.
12. Του Αγίου Γεωργίου (τη Τζουρανού): Νοτιότερα της Μεταμορφώσεως, στα σύνορα Σταυρί – Αζτιαμιριάντων. (Τα ανωτέρω παρεκκλήσια ανήκαν στην ενορία Αφκατωχώρ).
13. Του Αγίου Συμεών: Παρεκκλήσι με στέγη και θύρα κοντά στου Μονοβάντων.
14. Του Ευαγγελισμού (Βαγγελίστρια): Αρχαίο παρεκκλήσι κοντά στα ερείπια της Μονής.
15. Του Τιμίου Σταυρού: Τα ερείπια του ναού της Μονής.
16. Του Αγίου Κωνσταντίνου: Άλλοτε ενοριακός ναός της ομώνυμης ενορίας, με θολωτή στέγη πάνω από το Άγιο Βήμα. Στις 21 Μαΐου τελούνταν πανήγυρη.
17. Της Αναλήψεως: Στην αριστερή όχθη του Σταύρεως, κοντά στο Καρφά. Δίπλα αναβλύζει μεταλλούχο νερό, πολύ δραστικό κατά της ψώρας.
18. Της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος: Λαξευμένο σε βράχο στη θέση Σπέλεν. Πρόκειται για κατακόμβη και είναι άγνωστο σε ποιον άγιο ανήκε αρχικά. Στα εσωτερικά τοιχώματα διακρίνονταν ίχνη αγιογραφιών. Στις μέρες μας καθιερώθηκε ως παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως. (Τα ανωτέρω 6 παρεκκλήσια ανήκαν στην ενορία Μονοβάντων).
19. Του Προφήτη Ηλία (Αηλία): Κάτω από την ενορία Μαχαλά, με στέγη και θύρα στην κορυφή του ομώνυμου λόφου. Στις 20 Ιουλίου τελούνταν ωραία πανήγυρη.
20. Του Αγίου Ιωάννου: Κάτω από τον λόφο Στραμπέλ, μέσα στην ομώνυμη χαράδρα.
21. Των Αρχιστρατήγων (Αεστράτηγον): Εντός της τουρκικής συνοικίας Γαραουτσάντων, κτισμένο εκεί κατόπιν οράματος ή για τον εκφοβισμό των Τούρκων.
22. Του Αγίου Νικολάου: Άλλοτε ενοριακός ναός με στέγη, κάτω από τον γήλοφο Ζερενού. Κατά τη μεγάλη καθίζηση στην οποία καταστράφηκε η Μονή, μετακινήθηκε και το παρεκκλήσιο αυτό χωρίς να πάθει τίποτα. Εδώ θάβονταν νύχτα οι περισσότεροι Κρυφοί Χριστιανοί.
23. Της Αγίας Μαρίνης: Σε οροπέδιο κοντά στο ωραιότατο παρχάρι «Κρεπεγάδ». Στις 17 Ιουλίου τελούνταν μεγαλοπρεπής πανήγυρη και οι διασκεδάσεις διαρκούσαν όλη την ημέρα.
24. Της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παναγία τ' Αεσερί): Κοινό παρεκκλήσιο των τριών ενοριών, στην υψηλότερη κορυφή του Αεσέρ. Στις 15 Αυγούστου τελούνταν εκεί η μεγαλοπρεπέστερη πανήγυρη του Πόντου (βλ. Π.Φ. τεύχος 21ο, σελ. 364).
Κλήρος – Ιερείς. Ο κλήρος έπαιξε πολύ μεγάλο ρόλο στη συγκράτηση του λαού από τους εξισλαμισμούς. Πολλοί ιερείς κρυφά ήταν Χριστιανοί, ενώ φανερά παρουσιάζονταν ως ιμάμηδες και ενίοτε ως δερβίσηδες, για να διασκεδάζουν κάθε υποψία των Τούρκων.
Ιερείς που έδρασαν στο Σταυρί:
• Α΄) Στου Μονοβάντων:
1. παπά Γεώργιος Σαχίνης (απεβίωσε από πανώλη)
2. παπά Νικόλας (1763–1848), γιος του παπά Γεωργίου, επικληθείς Κεδίσογλου (Παπαδόπουλος)
3. Οι γιοι αυτού: παπά Στέφανος (1804–1876) και παπά Χρυσόστομος (1802–1858)
4. παπά Κωνσταντίνος (1836–1910), γιος του παπά Στεφάνου, ευεργέτης του Σταυρίου
5. παπά Διονύσιος (1867–1924), γιος του παπά Κωνσταντίνου
(Ο παπά Χρυσόστομος είχε δύο γιους: τον παπά Γεώργιο που μετοίκησε στο Χορτοκόπι —από τον οποίο προέρχεται η οικογένεια Παπαδόπουλων στο Νέο Χορτοκόπι Καβάλας— και τον παπά Ιωάννη, του οποίου ο γιος, παπά Ιάκωβος, μετοίκησε στο Καρά-καγιά).
• Β΄) Στον Μαχαλά:
1. παπά Κοσμάς Παπαδόπουλος
2. παπά Δημήτριος Παπαδόπουλος
• Γ΄) Στου Γεράντων:
1. παπά Μωυσής Μισαηλίδης
2. παπά Γρηγόριος Μισαηλίδης
• Δ΄) Στο Σαραντάρ:
1. παπά Παναγιώτης ......
2. παπά Γεώργιος ......
• Ε΄) Στου Κυριακάντων:
1. παπά Αριστείδης Παναγιωτίδης
• ΣΤ΄) Στου Κουρτάντων:
1. παπά Κωνσταντίνος Λιτζανίδης (1853–1911), από τους Κρυφούς Χριστιανούς
• Ζ΄) Στου Τσακάντων:
1. παπά Ιωάννης ......
2. παπά Παναγιώτης
• Η΄) Στου Ποπαδάντων:
1. παπά Χαράλαμπος
• Θ΄) Στου Παρασκευάντων:
1. παπά Θεοδόσιος Γρηγοριάδης
2. παπά Νικόλαος Γρηγοριάδης
• Ι΄) Στου Αλεξοπουλάντων:
1. παπά Θεόδωρος Παπαδόπουλος
2. παπά Γεώργιος Παπαδόπουλος
3. παπά Θεόδωρος Παπαδόπουλος
4. παπά Πέτρος Παπαδόπουλος
Συνεχίζεται ...........
Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Εκπαίδευση – Σχολεία - Ενοριακοί Ναοί - Παρεκκλήσια - Κλήρος – Ιερείς
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com