Πανοραμική άποψη της Σαμψούντας. Στα δεξιά διακρίνεται η ελληνική συνοικία, ο μητροπολιτικός ναός της Αγιας Τριάδος και τα σχολεία της ελληνικής κοινότητας. Φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη, δεκαετία 1890

Η σπάνια αυτή πανοραμική φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη από τη δεκαετία του 1890 αποτυπώνει την αισθητική, την οικιστική ανάπτυξη και την ακμή του ελληνισμού στη Σαμψούντα (Αμισό) του Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα.

Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει το επιβλητικό λευκό συγκρότημα της ελληνικής κοινότητας. Ο ναός της Αγίας Τριάδος, με την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και τα ψηλά παράθυρα, περιβάλλεται από τα ελληνικά εκπαιδευτήρια (Παρθεναγωγείο και Αρρεναγωγείο), τα οποία αποτελούσαν τον πνευματικό πυρήνα της πόλης.
Τα διώροφα και τριώροφα αρχοντικά με τις ανοιχτόχρωμες προσόψεις και τις κεραμοσκεπές μαρτυρούν την οικονομική άνθηση των Ελλήνων της Σαμψούντας, οι οποίοι πρωτοστατούσαν στο εμπόριο καπνού, στη ναυτιλία και στις εξαγωγές. Στο πρώτο πλάνο, τα λιβάδια με τα ζώα που βοσκούν και τους ανθρώπους (ξεχωρίζει η φιγούρα με την ομπρέλα) προσδίδουν μια βουκολική ηρεμία, αναδεικνύοντας τη σταδιακή μετάβαση από το φυσικό τοπίο στον πυκνοδομημένο αστικό ιστό. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Πρόκειται για από τους πιο σημαντικούς φωτογράφους της περιοχής του Πόντου, τους αδελφούς Κακούλη εκείνη την εποχή, οι οποίοι διέσωσαν με τον φακό τους σπάνιες απόψεις πόλεων, μνημείων και κατοίκων. Αμισός (Σαμψούντα) - Πάφρα Πόντου. Ιστορία, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις.
Η έγχρωμη εκδοχή κάθε παλιάς πρωτότυπης ασπρόμαυρης φωτογραφίας προσφέρει μια εντυπωσιακή αίσθηση ζωντάνιας. Το καταπράσινο ανάγλυφο των λόφων, το γαλάζιο του Εύξεινου Πόντου στο βάθος και οι γήινες αποχρώσεις των κτιρίων μετατρέπουν μια ιστορική αρχειακή λήψη σε μια οικεία, σχεδόν σύγχρονη εικόνα. Η Αμισός (μετέπειτα Σαμψούντα), κτισμένη στον κεντρικό Εύξεινο Πόντο, υπήρξε από την αρχαιότητα σημαντικό λιμάνι και εμπορικός κόμβος. Ίωνες άποικοι έθεσαν τις βάσεις της, ενώ κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους γνώρισε τεράστια ανάπτυξη. Στην βυζαντινή και οθωμανική περίοδο διατήρησε τον κομβικό της ρόλο, ενώ στους μέσους χρόνους επικράτησε η ονομασία Σαμψούντα. Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, το ελληνικό στοιχεία της Αμισού ήκμασε θεαματικά. Οι Έλληνες κάτοικοι πρωτοστατούσαν στο εμπόριο, τις κατασκευές, τις τράπεζες, την ναυτιλία και ιδιαίτερα στην παραγωγή και διακίνηση του περίφημου καπνού. Η κοινότητα ανέπτυξε πλούσια πνευματική ζωή με σχολεία (όπως το Τσινέκειο Γυμνάσιο, Αρρεναγωγεία και Παρθεναγωγεία), εκκλησίες (με επίκεντρο τον Ναό της Αγίας Τριάδος) και πολιτιστικούς συλλόγους. Η λαμπρή αυτή πορεία διακόπηκε βίαια από το 1914 έως το 1922. Με τους διωγμούς, τις εκτοπίσεις, τα τάγματα εργασίας και τις σφαγές από τους νεότουρκους και τις ομάδες του Τοπάλ Οσμάν, ο ελληνισμός της Αμισού αποδεκατίστηκε, ενώ όσοι επέζησαν ξεριζώθηκαν οριστικά με την ανταλλαγή πληθυσμών.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com