Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας 35ον: Ιερά Μονή Χαίνου (των Γαβράδων) & Χαλδία

Η Ιερά Μονή Χαίνου. Ετιμάτο στη μνήμη του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου του Τροπαιοφόρου. Όπως αναφέρουν και καταγράφουν οι συναξαριστές της Εκκλησίας μας: «Χερείανα χώρα διακειμένη ἐστὶ μεταξὺ Χαλδίας καὶ Κολωνείας...μοναστήριον ἔχουσα παρ' αὐτὴ ἱδρυμένου, εις ὄνομα τιμώμενον τοῦ Ἁγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου καὶ ἐκ βάθρου ἀνεγερθὲν παρὰ τῶν εὐγενεστάστων Γαβράδων τοῦ Χαίνου κοινῶς ἐπιλεγόμενον».

Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Χαλδίας Πόντου Μονή Χαίνου & Χαλδία

Στην τοποθεσία αυτή υπήρχε και η Λευκόπετρα, οχυρό φρούριο με ενδεικτικά αρχαίου τείχους όπου είχε τα θερινά του ανάκτορα ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας. Εκεί ίδρυσε την καταστραφείσα Μονή το 1848 ο τότε Μυρέων και έπειτα επίσκοπος Νικοπόλεως Χατσή Ιερεμίας Γεωργιάδης καταγόμενος από την Άδυσσα δια θυσίας 1.000 χρυσών λιρών όπως και μεγαλοπρεπή Ιερό Ναό με τον συμπατριώτη του, διάσημο στον Πόντο και τη Μικρά Ασία, αρχιτέκτονα Σωτήριο Παπά Εφραιμίδη. Επίσης ίδρυσε άρτια Δημοτική Σχολή για τους Έλληνες των Χερροιάνων όπου πρώτος δίδαξε ο εκ των πρώτων άριστων μαθητών του Γεωργίου Κ. Παπαδόπουλου, Ιωάννης Γρηγορίου Ροδοκανάκης εκ του χωρίου Ταρσός των Χερροιάνων.

Η Χαλδία
Πρόκειται για τη σημερινή επαρχία στη διοίκηση Αργυρουπόλεως με πρωτεύουσα την Αργυρούπολη. Βρίσκεται μεταξύ των επαρχιών Τραπεζούντος, Ροδοπόλεως, Θεοδοσιουπόλεως, Κολωνίας και Νεοκαισαρείας, εκτός των επαρχιών της οι οποίες ανήκουν στην επαρχία Αμάσειας, Νεοκαισάρειας, Άγκυρας, Ικονίου και άλλων και είναι μία από εκείνες τις χώρες οι οποίες διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο στην εθνική ιστορία από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τις ημέρες μας. Ιστορικές πηγές περί αυτής έχουμε την ομηρική φράση: "Τήλοθεν ἐξ Ἀλύβης, ὅθεν ἀργύρου ἐστὶ γενέθλη" καὶ ὅτι οἱ κάτοικοί της ἀπὸ τὴν Ἀλύβη τῆς Παφλαγονίας βαθμηδὸν κατέληξαν στὴν νὺν Χαλδία καὶ ἐπιδόθηκαν στὴν μεταλλουργική. Επίσης και από την Αργοναυτική Εκστρατεία αναφέρεται ότι παρά τον Λύκο ποταμό υπήρχαν και κατοικούσαν οι Χάλυβες. Από την Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντος μαθαίνουμε ότι την χώρα αυτή κατοικούσαν οι Χάλυβες, οι Ταόχοι, οι Σκυθινοί, οι Σάνοι, οι Φακαοί και Μάκρηνοι και ότι η υπέρ την Τραπεζούντα χώρα από τη Σινώπη μέχρι την παλιά Τραπεζούντα ήταν πλήρης μεταλλείων χάλυβος, αργύρου, σιδήρου, χαλκού που τα εκμεταλλεύονταν οι χάλυβες. (Ὅρα Κύρου Ἀνάβαση, Χ. Πανταζίδου Ἐ51 καὶ ΙΒ 549). Ὅπως σημειώνει καὶ ὁ ἕν Μερβούργω καθηγητὴς τῆς ἱστορίας Ἰούστ, στὴν Χαλυβία τοῦ Πόντου καλλιεργεῖτο ἐπιμελῶς καὶ ἡ ἄμπελος καὶ ἦτο περίφημος ὁ οἶνος αὐτῆς, ὄν ἔπινον ἀπλήστως οἱ βασιλεῖς τῆς Περσίας καὶ δὴ Δαρεῖος ὁ Κοδομανὸς (ὅρα Εὔξεινον Πόντον, περὶ Τραπεζοῦντος 1881, σελ. 822). Ἅμα δὲ τῇ εἰσόδῳ τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τότε ὁ ἐξ ἑβδομῆντα (70) πόλεων τῆς παραλίας τοῦ Εὐξείνου συσσωρευθεὶς Ἑλληνισμὸς εἰσχώρησε καὶ είς τὴν Χαλδίαν καὶ τὸ ἐσωτερικό, ὼς ἔγραψε καὶ ὁ σοφὸς Ματθαῖος Παρανίκας ἐν τῷ περιοδικῷ Ἑλληνικὸς Φιλολογικὸς Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 6 Τόμος Κτ΄ σελ. 358, ταῦτα: “...κρίνω περιττὸν νὰ προσθέσω ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἔτι μᾶλλον διεδόθῃ καὶ ἐκραταιώθη ἀπὸ τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου καὶ τῶν διαδόχων του, ἀφθόνως δὲ διεσπάρῃ εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, Συρίαν, Μεσοποταμίαν & Αἴγυπτον. Τότε κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ἱδρύθησαν ἕν Χαλδία πολλαὶ πόλεις, ὡς τὰ Σάταλα, Ζάγχη, Δάνειρα, Κάνις, Ἰτέα, Φαεινίνη καὶ ἄλλαι, καὶ μαρτύριον ἀψευδὲς λέγει ὁ Παρανίκας: “ἔχομεν πρὸς τοῖς ἄλλοις καί την ἀπὸ δύο καὶ ἡμίσεος χιλιετηρίδων ἐτῶν μέχρι τῆς σήμερον λαλουμένην καθ' ὅλην τὴν Χαλδίαν, Νεοκαισάρειαν καὶ Ἀμάσειαν ἑλληνικὴν διάλεκτον καὶ διατηροῦσαν τὸν ἀρχαιότυπον αὐτῆς «ἰωνικὸν» τύπον τρεὶς ἡμέρας ἐνιαχοῦ δὲ καὶ τέσσαρας πρὸς Νότον τοῦ Εὐξείνου μεσόγειον”. Ἔτσι καὶ ὁ γεωγράφος Στάβων κάνει μνεία τῆς Χαλδίας. Μετὰ τὴ διασκέδαση τῆς εἰδωλολατρίας πρώτη ἡ Χαλδία μετὰ τῆς Τραπεζοῦντος ἐδέχθῃ τὸν Χριστιανισμὸ καὶ προσέφερε εἰς τὸν βωμόν του τοὺς ἐξ' αὐτῆς ἱερομάρτυρας Κανίδιον, Ἀκύλαν καὶ Οὐαλεριανόν. Ἐκεῖ στὰ Παραδείσια πεδία τα ὑπὲρ τὴν Πουλαντζάκη, ὁ μέγας πατὴρ τῆς Ἐκκλησίας ὁ Μέγας Βασίλειος μονάσας ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ἐκανόνισε τα τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν καὶ ἡ Χαλδία ἦτο τὸ ἀναχωρητήριον αὐτοῦ ἐν ψυχικῇ ταραχῇ. Στους βυζαντινούς χρόνους το 21ο επίκαιρο και περιώνυμο Θέμα της Χαλδίας, με πρωτεύουσα την Τραπεζούντα ήταν και το όριο του Βυζαντινού Κράτους προς τα ασιατικά φύλα, τούρκους, Τουρκομάνους, Αρμενίους, Καρδούχους, Πέρσες και Άραβες και διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο με τους ενδόξους και σπουδαίους ηγεμόνες και στρατηγούς του, τους οποίους ανέδειξε. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους οίκους των: Κουρκουάδων, Βάρδα, Γαβράδων, Ταρπνιτών, Τσιμισκή, Μελισηνών, Χαλκοκονδύλων, Δορανιτών, Ζανηχυτών, Καβασιτών και ιδίως τον αθάνατον Βασίλειον Διγενή Ακρίταν οπότε θεωρήθηκε το κλειδί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όπως έγραψε φιλαληθώς και αυτός ο μισέλληνας Ιάκωβος Φαλμεράϋερ. Περίφημοι διπλωμάτες και στρατηγοί αναδείχθηκαν οι Δούκες της Χαλδίας καλώς πολιτευσάμενοι προς τα όμορα έθνη και ιδίως προς τους ισχυρούς σουλτάνους του Ικονίου. Οι Πέρσες, Μογγόλοι και Τουρκομάνοι δεν ζήλεψαν την ορεινή Χαλδία, ακόμα και ο διαβόητος για τις κατακτήσεις του Ταμερλάνος αντί της Χαλδίας προτίμησε τη οδό Κεφάχης – Σεβάστειας και έτσι ο Ελληνισμός του Πόντου και ιδιαιτέρως της Χαλδίας διασώθηκε σαν να επρόκειτο για ιερά κιβωτό στις ορεινές εκείνες επάλξεις, διασώζοντας ανέπαφα τα προγονικά κειμήλια, τη γλώσσα, τη θρησκεία, τα ήθη και έθιμα, την αλκιμότητα (αμυντική δύναμη), την ανδρεία και φιλοπατρία όπως πιστά απεικονίζεται στα Αρχεία του Πόντου, τα Ποντιακά Φύλλα, τα Χρονικά του Πόντου, την Ποντιακή Εστία και αλλού. Ως εκ τούτου ο ρηθείς ανωτέρω Φαλμεράϋερ στη σελίδα 21 της περί της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντος ιστορίας του σημείωσε ταύτα: “Ἐκεῖνοι οἱ τὸν κόσμον ἀνατρέψαντες στρατοί, οἱ ὁποῖοι ἐκ τῶν Βάκτρων, τῆς Βαβυλῶνος, τῆς Νινευή, τῶν Ἐκβαταίων καὶ τῆς Περσοπόλεως ἐξεκίνησαν ἶνα τὴν Ἀσίαν καὶ Λιβύην ὑποδουλώσωσιν οὐδέποτε ἦλθον εἰς τὴν εὐτυχῆ ταύτην χώρα Χαλδίαν καὶ τὴν πόλιν Τραπεζοῦντα. Ἀδιόδευτοι ὑλώδεις φάραγγες ὀρέων ὑπὸ μαχίμων ἀνδρῶν κατοικούμενοι, ἐχώριζον αὐτὴν ἀπὸ τῆς ἐπικείμενης Ἀσίας καὶ ὁ φοβερὸς Καύκασος καὶ ὁ ἄξενος Πόντος ἀπέκλειον τὰς λοιπὰς προόδους πρὸς ταύτην τὴν ἐκ φύσεως ἐκλεχθεῖσαν ἕδραν τῆς ἡσυχίας καὶ εὐδαιμονίας”. Αλλά και η επί 257 ολόκληρα έτη διαπρέψασα αυτοκρατορία των Κομνηνών της Τραπεζούντας αντιστάθηκε ηρωικώς κατά των εκάστοτε επιτιθέμενων εχθρών, όχι μόνο επιβράδυνε την πτώση του Βυζαντίου, όχι μόνο έσωσε εν μέρει την υπόσταση της Ευρώπης, αλλά και δια της ανδρείας και αυτοθυσίας των κατοίκων της και της διπλωματικής περίνοιας (συνετής προβλεπτικότητας) του συνθηκολογήσαντος τελευταίου Αυτοκράτορος Δαβίδ του Κομνηνού, σώθηκε το εις την Χαλδία διασωθέν άνθος της αριστοκρατίας της Τραπεζούντας το οποίο αργότερα διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο. Λυπούμαι τα μέγιστα (σημειώνει ο συγγραφέας μας κ. Γεώργιος Κανδηλάπτης) για τον εθνικό μας ιστορικό κ Κωνσταντίνο Παπαρηγόπουλο ο οποίος με τόση επιμέλεια έγραψε περί των εν Ευρώπη και Ασία Ελληνικών και σταυροφορικών ηγεμονιών, αλλά εκ ποίων άραγε ελατηρίων κινούμενος αποσιώπησε την ιστορία των τόπων εκείνων του Πόντου; ενώ ακόμη και στον μαθητή του κ. Γεώργιο Κ. Παπαδόπουλο τον πολύν Κυριακίδην πολλάκις έλεγε: “έχετε υμείς οι Πόντιοι ένδοξον ιστορίαν” όπως διαπίστωσα και είδα στην μεταξύ τους αλληλογραφία. Και έγραψε ταύτα: «Περὶ δὲ τῆς Τραπεζοῦντος δὲ θέλομεν ἀκριβολογήσει, οὔτε ἐν τῷ παρόντι, οὔτε βραδύτερον, διότι ἡ μικρὰ ἐκείνη βασιλεία ἀπέβῃ σχεδὸν ἄσχετος πρὸς τὸν λοιπὸν τῆς Ἀνατολῆς κόσμον, καὶ εἶναι μὲν χρήσιμον νὰ ἱστορηθῇ ἰδία, ἀλλὰ ἀπαραίτητον δὲν εἶναι νὰ περιληφθῇ εἰς τὴν γενικὴν ταύτην ἀφήγησιν, ἐκείνων μάλιστα τῶν περιπετειῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅσαι συνετέλεσαν βραδύτερον εἰς τὴν ἀναβίωσιν αὐτοῦ». Η Χαλδία κυριεύθηκε αργότερα οριστικώς μετά την Τραπεζούντα υπό την οδηγία του εξωμότη Έλληνα ηγεμόνα της Αμάσειας Χιτήρ βέη αλλά με την ηρωϊκή αντίσταση των κατοίκων της Χερροίανας υπό τον επίσκοπο Βασίλειο, τον Χριστόδουλο εν Αγεκάστρω και τον Καβασίτη εν Ασλάν τσαϊρ όπως διασώζει η δημώδης φωνή, οπότε ετέθη υπό την επίβλεψη και διακυβέρνηση αρνησίθρησκων τερέπεηδων μέχρι τις αρχές του 1600 οπότε ξεκίνησε η εκμετάλλευση των πλούσιων μεταλλείων της από Έλληνες και κηρύχθηκε τόσο η χώρα όσο και οι κάτοικοί της προνομιούχοι (Μπεηλιτσίδες), έτσι επήλθε η ευημερία και προαγωγή της Χαλδίας και συσσωρεύθηκε πολύς ελληνισμός ο οποίος επί αιώνες διέπρεψε, κραταιώθηκε και διεσπάρη από τα μέσα του παρελθόντος αιώνος στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας και της Ανατολής και ίδρυσε τις πολυπληθείς παροικίες οι οποίες αναγνώριζαν ως μητρόπολη τους την Αργυρούπολη και κυβερνώντο υπό του κατά καιρόν Μητροπολίτου Χαλδίας. Θα ερημωνόταν παντελώς η χώρα της Χαλδίας εάν ο μέγας διδάσκαλος του Πόντου, αείμνηστος κ. Γεώργιος Κ. Παπαδόπουλος (ο Κυριακίδης) δεν φρόντιζε να ιδρύσει το κλεινόν αυτής Φροντιστήριον, το οποίο αναζωογόνησε την πόλη και την επαρχία όλη. Ο Μητροπολίτης Χαλδίας κυβερνούσε διακόσια (200) περίπου πολίσματα και η εκκλησιαστική φήμη του ήτο: Υπέρτιμος και Έξαρχος Χαλδίας, Χερροιάνων και Κερασούντος και από του 1900 «και παντός Ελληνοπόντου». Η Χαλδία ήταν ορεινή με υγιεινό κλίμα και αποτελείτο από τα εξής τμήματα: Την Αργυρούπολη μετά των πέριξ χωρίων και τη Μεσοχαλδία η οποία πνευματικώς τελεί υπ’ αυτήν με τα τμήματα Κιουρδούν, Τζίζερες, Τσίτες, Χαβίανας, Δέρραινας, Νίβαινας, Ίμερας, Κρώμνης, Σταυρίου, Μούζενας, και πολιτικώς από τις υποδιοικήσεις Κελκέτ και Χερροιάνων μέχρι το Λερί και το Κοάσιον. Όλα της τα χωριά έχουν ένα ή και περισσότερους Ιερούς Ναούς και Σχολές. Προϊόντα του τόπου είναι τα γεωργικά και κτηνοτροφικά και τα εύχημα και ευώδη μήλα και άπια των οποίων σημαντική εξαγωγή γινόταν στην Ευρώπη και την Αίγυπτο. Εάν δεν επερχόταν ο καταραμένος πρώτος ευρωπαϊκός πόλεμος μετά από μία εικοσαετία δεν θα υπήρχε στη Χαλδία αγράμματος Έλληνας διότι οι πάντες κατείχοντο από ένθεο ζήλο γραμματομάθειας. Χαλδία - Αργυρούπολις Πόντου Gümüşhane (Πόλεις, Κωμοπόλεις, Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα).

Συνεχίστε την περιήγηση σας στη Χαλδία. Στα επόμενα αφιερώματα μας θα γνωρίσετε τα χωριά, τα ποτάμια, τα όρη και τα τοπωνύμια της επαρχίας Χαλδίας. Ένα εξαιρετικό πόνημα του αείμνηστου κ. Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com