Θρύλοι και Μοναστήρια του Πόντου (Σάρουτζε και Μονή Φωτοβόλα ή Χωτόβολα)

Για να φτάσουμε στις υπώρειες του υψηλού όρους Σάρουτζε το οποίο στόλιζε άλλοτε με τα περίφημα μοναστήρια του Αένες (Αγίου Ιωάννη) από την νοτιοδυτική πλευρά και Χωτόβολα (Φωτοβόλα) από την βορειοανατολική πλευρά, θα ακολουθήσουμε το ρου του ποταμού Χαρσιώτου, ο οποίος εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντου μεταξύ Τριπόλεως και Χαλκάβαλας, έχοντας αφετηρία τις εκβολές του ποταμού. 

Θρύλοι και Μοναστήρια του Πόντου (Σάρουτζε και Μονή Φωτοβόλα, ή Χωτόβολα). Ανερχόμενοι από την παραλία την όχθη του ποταμού αυτού με κατεύθυνση προς τις πηγές του, διερχόμεθα, μετά από τρίωρη πορεία με τα πόδια το Κόβαντζουκ, μετά το Καρά Τεπέ και ακολούθως την Έριτζε, οπότε φτάνουμε στο τότε εμπορικό κέντρο Ελλήνων και νυν των τούρκων με το όνομα Χαρσιώτ. Από κει προχωρούμε και φτάνουμε μετά από διήμερη πορεία στην έδρα του Μουτίρη την Τσαεράν όπου ενώνεται ο παραπόταμος Κάνις με τον ποταμό Χαρσιώτη και στη συνέχεια μετά από 5 έως 6 ώρες πορεία βρίσκουμε τις υπώρειες του όρους Σάρουτζε όπου βρισκόταν το μουσουλμανικό χωριό Μαναστήρ. Εκεί μεταξύ των αποτελούντων τον ποταμό Χαρσιώτη παραπόταμων Αμβρίκ και Κάνις υψώνεται περήφανα το όρος Σάρουτζε το οποίο συναγωνίζεται στο ύψος το όρος Ζύγανα. Στην κορυφή του όρους αυτού βρίσκεται το εξωκκλήσι του Αγίου Παντελεήμονος, όπου συγκεντρώνονταν κατά ομάδες οι χριστιανοί όχι μόνο των πλησιέστερων αλλά και των απομακρυσμένων χωριών αλλά και τούρκοι την 27η εκάστου έτους και πανηγύριζαν. Κοντά στο άνω χωριό Μοναστήρ βρίσκεται ο χώρος της εβδομαδιαίας αγοράς, του οποίου χώρου δεσπόζουν τα Κονάκια των περίφημων Δερέμπεηδων Ουτζουντζόγλου Ζατέ. Στη θέση του χωριού αυτού άλλοτε άκμαζε το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου με ομώνυμο μεγαλοπρεπή ναό του οποίου σώζονται τα θεμέλια και ένας πέτρινος σταυρός. Οι τούρκοι κάτοικοι του χωριού χαρακτήριζαν τον ιερό τούτο τόπο βακούφι και δεν καλλιεργούσαν ποτέ την έκτασή του. Μεταξύ των πολλών θαυμάτων του Αγίου, τα οποία η παράδοση διέσωσε, θρυλείται με πειστικότητα και το εξής: «Ένας μωαμεθανός ενώ όργωνε τον αγρό του που βρισκόταν πλησίον του βακουφίου έσπασε η ζεύλα των συνέργων των αροτριώντων του. Για να μη χάσει καιρό θεώρησε καλό αντί να μεταβεί στο σπίτι του για να αντικαταστήσει την ζεύλα, ανέβηκε με το τσεκούρι του (την κρεπί) σε μια σφενδάμι που σκίαζε τον ιερό χώρο για να κόψει κλαδί και να κατασκευάσει πρόχειρη ζεύλα. Με το πρώτο όμως χτύπημα του τσεκουριού έμεινε παράλυτος πάνω στο δέντρο καλώντας για βοήθεια. Στις φωνές του πρόστρεξαν άλλοι καλλιεργητές της περιοχής και τον μετέφεραν παράλυτο στο σπίτι του. Πολύ χρόνο παρέμεινε κλινήρης με παραλυσία, θεραπεύτηκε μόνο όταν μετά από δική του παράκληση ήρθε ο εφημέριος του ελληνικού χωριού Αμβρικάντων και έκαμε παράκληση εις τον τόπο του παθήματος του, όπου βρίσκεται ο πέτρινος σταυρός με τα ερείπια του Ναού Άγιος Ιωάννης». Από το σημείο αυτό λοιπόν αφήνοντας στο νοτιοδυτικό σημείο των υπωρειών του Σάρουτζε προχωρούμε ακολουθούντες τον ανήφορο προς την κορυφή του όρους και μετά από 3 περίπου ώρες πορεία φτάνουμε εις το σημείο όπου βρίσκεται το εξωκλήσι του Αγίου Παντελεήμονος καθώς και το σπήλαιο εις το οποίο ασκήτευε ο άγιος, γύρω από τα οποία εξαπλώνεται ως καταστόλιστο χαλί της φύσης πολύχρωμος η αθάνατος πρασινάδα, όπου η θέση των τοπίων πανηγυρισμού της 27ης Ιουλίου εκάστου έτους. Αλλά για να φτάσουμε εις το χωρίο Γαρά Τσουχούρ όπου άκμαζε άλλοτε η Μονή Φωτοβόλα (Χωτοβόλα – Μαναστήρι) κατευθυνόμαστε προς τον κατήφορο της βορειοανατολικής πλευράς του όρους Σάρουτζε έχοντας απέναντί μας το χωριό με τις ενορίες του: Έγκιουρε, Ινζιρλή, και Χωτόβολα Μεζερεσί. Μετά από τρίωρη και πλέον πορεία καθόδου διαπερνάμε τον παραπόταμο Κάνιν και ανεβαίνουμε την πλαγιά του χωριού Γαρα Τσουχούρ με μισή περίπου ώρα πορεία μέσα από καλλιεργήσιμες αφενός και βοσκήσιμες αφετέρου εκτάσεις φτάνουμε στην περιοχή της ενορίας Χωτόβολα όπου προβάλλουν συντρίμμια και χαλάσματα ερειπίων των ναών και άλλων διαμερισμάτων του εκλιπόντος Μοναστηριού Φωτοβόλα. Η παράδοση παρουσιάζει το ιερό εκείνο ίδρυμα με μεγαλοπρεπείς ναούς, με συνοδικό, με ηγουμενείο, με γραφεία, με αίθουσα, ως και διαμερίσματα ιερομονάχων και μοναχών (δηλαδή κελιά). Μεταξύ των πολλών θρύλων της Μονής Φωτοβόλα υπήρχε και ο εξής: «Κάποτε προσήχθη ενώπιον του ηγουμένου της μονής κατηγορούμενη μια χήρα εγκυμονούσα λόγω κλεψιγαμίας για να αποκαλυφθεί ο ένοχος. Η χήρα για να αποκρύψει προφανώς τον πραγματικό ένοχο διότι ήταν σημαίνον πρόσωπο, διέσυρε το όνομα του επί του όρους Σάρουτζε ασκητεύοντος Παντελεήμονος. Μετά από αυτό, όταν κλήθηκε ενώπιον του ηγουμένου ο ασκητής Παντελεήμων επειδή λόγω του ασκητικού του βίου ήταν ανίκανος για πορεία τριών και πλέον ωρών δρόμο, κάλεσε δια βοής μια αρκούδα από το δάσος, κάθισε στη ράχη της και κατέβηκε στο μοναστήρι. Ολόκληρη η αδελφότητα της Μονής έμεινε εκστατική όταν αντίκρισε τον ασκητή να έρχεται καθισμένος πάνω στην αρκούδα και τον παρακολουθούσε με θαυμασμό έως ότου έφθασε έξω από τον περίγυρο της Μονής. Κατέβηκε από την αρκούδα, την άφησε να καθίσει έξω από το περιτείχισμα του μοναστηριού και να περιμένει ενώ ο ίδιος εισήλθε εις τη Μονή ατάραχος, οπότε έφθασε εις την μεγάλη αίθουσα ενώπιον του ηγουμένου. Ανήσυχος και ανυπόμονος πλέον όλος ο κόσμος της μονής είχε την περιέργεια να παρακολουθεί την απολογία του κατηγορούμενου ασκητή και εισέρρευσε στην αίθουσα παρά την απαγόρευση του ηγουμένου. Όταν αναγγέλθηκε η κατηγορία στον ασκητή Παντελεήμονα αυτός με απάθεια και ιλαρό ύφος είπε: Πανοσιότατε, άλλος τρόπος δι’ απόδειξη της αλήθειας δεν υπάρχει εκτός αν ερωτηθεί και ληφθεί απάντηση από το έμβρυο, το οποίο φέρει η χήρα εις την κοιλίαν αυτής. Αυτό είναι αδύνατο απαντά ο ηγούμενος. Όταν με πίστη επικαλούμεθα τη δικαιοσύνη του Θεού είναι κατορθωτόν λέει ο ασκητής. Εγώ δεν το θεωρώ εύκολο επαναλαμβάνει ο ηγούμενος. Αν εσείς νομίζετε ότι είναι δυνατόν να εισακουστείτε, επιχειρήστε το. Τότε ο ασκητής, επικαλούμενος τη φιλανθρωπία του Θεού και τη δικαιοσύνη του, καλεί τον εν τη κοιλία της χήρας καρπόν και λέει: Βρέφος από ποιον προέρχεσαι; Και ακούγεται ευκρινώς από όλους η φωνή του εμβρύου να λέει: Από τον Άρχοντα!!! και αμέσως μετά από αυτό ο ασκητής αποχαιρέτησε και εξήλθε της αιθούσης και του προαυλίου ατάραχος ανέβηκε στην αρκούδα και κίνησε προς την κορυφή του όρους Σάρουτζε όπου είχε το ασκηταριό του.

Θρύλοι και Μοναστήρια του Πόντου (Σάρουτζε και Μονή Φωτοβόλα) Ανανίου Νικολαϊδου (Πτολεμαϊδα) Ποντιακή Εστία τεύχος 38-39, Θεσσαλονίκη 1953

Ποντιακή Ιστορία και Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com