Τα Γράμματα στον Πόντο - Εκπαιδευτικά ζητήματα χωρίου Σταυρί Χαλδίας Πόντου του κ. Δημ. Κ. Παπαδόπουλου «Σταυριώτη» (α' μέρος)

Τα Γράμματα στον Πόντο - Εκπαιδευτικά ζητήματα χωρίου Σταυρί Χαλδίας Πόντου του κ. Δημ. Κ. Παπαδόπουλου «Σταυριώτη»

Για την αρτιότερη συναρμολόγηση της μικρής αυτής μελέτης, παρουσιάστηκε επιτακτική ανάγκη να αναφέρουμε και περιστατικά, που έχουν στενή σχέση με το εξεταζόμενο θέμα και είναι παρμένα από γραπτά στοιχεία, από μαρτυρίες αυτοπτών και από όσα μας διέσωσε η παράδοση και η μνήμη. «Το Σταυρίν δύο φοράς ερημώθεν και μίαν κι άλλο θα ερημούται». Αυτά τα λόγια αντέγραψα από το εξώφυλλο ενός εκκλησιαστικού βιβλίου, γραμμένα από τον ιερέα της ενορίας Μονοβάντων αείμνηστο Παπαστέφανο Παπαδόπουλο (Κεσ̌ίσ̌ογλη). Και πραγματικά η πατρίδα μου ερημώθηκε ολότελα τρεις φορές: α') από τους Πέρσες κατά την ενάντια στον Πόντο μακροχρόνια επιδρομή του Χοσρόη Α' κατά τον 6ο αιώνα μ.Χ. (537 - 580), β') από τους Τούρκους, όταν κυρίεψαν τον Πόντο, και γ') με την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας (1924).
Για την πνευματική κατάσταση του Σταυρί επί Βυζαντινών και Κομνηνών τίποτε δεν είναι γνωστό, γιατί δεν υπάρχει κανένα σχετικό στοιχείο, γι' αυτό περιορίζεται το θέμα μας στην ύστερα από την άλωση της Τραπεζούντας περίοδο, έως την ανταλλαγή των πληθυσμών (1461 - 1924). Όταν το θέρος του 1461, ο Σουλτάνος Μωάμεθ Β' επέδραμε με πολυάριθμο στρατό κατά της πρωτεύουσας των Κομνηνών, πολλά στρατιωτικά τμήματα τακτικά και άτακτα πέρασαν από το Σταυρίν μέσον του Κουλάτ-νταγ (Πυλών του Πόντου). Ο τόπος ερημώθηκε τελείως. Η ενοριακή Μονή του Τιμίου Σταυρού λεηλατήθηκε και οι κάτοικοι κατασφάγησαν. Οι διασωθέντες μοναχοί κατέφυγαν στη Μονή Βαζελώνος. Στην Κατεφορία κατέφυγαν και λίγοι διασωθέντες κάτοικοι.
Είναι γνωστό ότι οι Τούρκοι, ύστερα από την κατάληψη της Τραπεζούντας, περιορίστηκαν στα παράλια μέρη και έτσι στην ενδοχώρα επικρατούσε σχετική ελευθερία. Τότε πολλοί χριστιανοί κατέφυγαν στο εσωτερικό του Πόντου, σε μέρη ορεινά, απόκεντρα και δασώδη. Άγνωστον πότε επέστρεψαν λίγοι μοναχοί στο Μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού, το οποίο από τότε υποβιβάστηκε σε Μετόχιον της Μονής Βαζελώνος. Ο ηγούμενος της Μονής Βαζελώνος, αρχιμανδρίτης Πανάρετος, που συνέγραψε την ιστορία της σε σημείωμα του λέγει: «εν τω παλαιώ κτηματολογικώ κώδικι της Μονής Βαζελώνος εμνημονεύετο ούτω: — Μετόχιον αυτής εν Σταυρί κατά τον 18ο αιώνα και ναός εν αυτώ του Τιμίου Σταυρού. — Δεν περιελήφθη εις το νέον κτηματολόγιον, διότι δεν υφίστατο πλέον». Τους μοναχούς ακολούθησαν και άλλοι χριστιανοί από την παραλιακή ζώνη και έτσι άρχισε ξανά ο εποικισμός του Σταυρί. Μεταξύ των πρώτων έφθασαν στο Σταυρίν ο Σαχούντης ο Γιάννες (Ιωάννης Σαχίνης) και ο Ξιφίλτης Αντρέας (Ανδρέας Ξιφιλίνος), καταγόμενοι από αρχοντικές οικογένειες ίσως της Τραπεζούντας.
Οι νέοι κάτοικοι του Σταυρί ζούσαν σε αθλιώτατη κατάσταση. Στερούνταν των πάντων και δεν είχαν διάθεση να ενδιαφερθούν για γράμματα. Πότε και πότε στο Μετόχιο δίδασκαν οι μοναχοί απλή ανάγνωση από τα βιβλία της Αγίας Γραφής. Όταν όμως περί τα τέλη του 18ου αιώνα ή αρχές του 19ου αιώνα καταστράφηκε εντελώς το Μετόχιον από καθίζηση του τόπου, επακολούθησε τέλεια διακοπή κάθε πνευματικής κινήσεως. Έπερασαν πολλά χρόνια χωρίς καμιά προσπάθεια για τη μόρφωση του λαού. Αναφέρεται ότι πρώτος ο Γεώργιος Σαχίνης (1740–1797) από την ενορία Μονοβάντων έμαθε λίγα γράμματα στη Μονή Βαζελώνος και χειροτονήθηκε ιερέας. Οι απόγονοι του έπηραν την επωνυμία Κεσ̌ίσ̌ογλη ή Παπάζογλη (Παπαδόπουλος). Από αυτούς ο Παπανικόλας (1763–1848) και Παπαστέφανος (1804–1876), εδίδαξαν τα κοινά γράμματα στο «πινακίδι» και φρόντισαν για τη λειτουργία αλληλοδιδακτικού σχολείου, όπως μας πληροφορεί ο Περικλής Τριανταφυλλίδης στα «Προλεγόμενά του» σελ. 134, γράφων για την πνευματική κίνηση κατά τα έτη 1750–1800: «...Εν Χαλδία ο περί τα γράμματα πόθος υπέστη διά την καταμαστίζουσαν ενταύθα ένδειαν, ύφεσιν ου μικράν. Εν Αργυρουπόλει διατηρείται αμυδρόν τι διψαλέον αλληλοδιδακτικόν και όμοιον τι εν Ίμερα, δύο άλλα εν Κρώμνη, άλλο εν Σταύρη (Σταυρί) και όμοιον τι ψυχοραγούν εν Μουζαίνη». Από το 1800 και πέρα αρχίζει αρκετά σοβαρή πνευματική κίνηση σε όλη την επαρχία Χαλδίας, στο Σταυρί όμως δεν παρατηρήθηκε σπουδαία προώθηση του ζητήματος. Τα αίτια αυτής της καθυστερήσεως ήταν σπουδαιότατα:
1. Το κρυπτοχριστιανικόν. Οι κρυφοί Σταυριώτες βρίσκονταν σε πολύ δύσκολη θέση. Δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν την λειτουργία Ελληνικού σχολείου ούτε και Τουρκικού ακόμα, οι δε χριστιανοί στερούνταν οικονομικών μέσων και δεν μπορούσαν να συντηρήσουν διδασκάλους.
2. Το βασιλακόν η στράτα. Διά του Σταυρί περνούσε ο δημόσιος δρόμος Τραπεζούντας ενδοχώρας, Τουρκ. πόστα γιολί (δρόμος ταχυδρομείου), που λειτουργούσε από Μαρτίου μέχρι Οκτωβρίου δηλαδή έως ότου διακοπτόταν η συγκοινωνία από τα χιόνια. Στο χρονικό αυτό διάστημα ήταν αδύνατη η συγκέντρωση παιδιών και η λειτουργία σχολείου, γιατί από τον παραπάνω δρόμο περνούσαν διάφορα τακτικά και άτακτα τμήματα Τουρκικού στρατού καθώς και πολλά κακοποιά στοιχεία, τα οποία ενοχλούσαν πολύ τους κατοίκους. Όταν οι φύλακες έδιναν το σύνθημα «έρχουνταν οι κοκκινόφοροι», οι κάτοικοι κυρίως των ενοριών Μονοβάντων και Αφκατωχώρι, εγκατέλειπαν τα σπίτια τους και κατέφευγαν σε σπηλιές απρόσιτων μερών (Αλωνόπα, Σταλία). Σχετική ελευθερία είχαν οι ενορίες Απανωχώρ’ και Μαχαλά, αλλά και εκεί για τη σύνθεση των κατοίκων (τούρκοι, κρυφοί), δεν μπορούσε να λειτουργήσει σχολείο, και
3. οι διαφωνίες μεταξύ των ενοριών όπως θα ιδούμε παρακάτω. Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου
Από το 1850 αρχίζει νέα περίοδος για τα εκπαιδευτικά στο Σταυρί. Κατόπιν ενεργειών της Ιεράς Μητροπόλεως Χαλδίας και του Συλλόγου Αργυρουπόλεως «ΜΕΤΑΛΛΕΥΣ» καταβλήθηκαν προσπάθειες για τη σύσταση κοινοπραξίας κοινοτήτων για την ίδρυση σχολείων. Το 1852 υπογράφηκε σχετικός κανονισμός του οποίου το 18ον άρθρον έλεγε: «Το κοινόν της Κρώμνης υποχρεούται από τα συναχθέντα πρόσοδα (δηλαδή γάμου, κηδείας κλπ.) να συστήση εις Γήμεραν, Βαρενού και Σταυρίν τρία αλληλοδιδακτικά σχολεία ...κλπ.» (Παρχαρίδου Ιστορία Κρώμνης σελ. 47). Φαίνεται όμως ο κανονισμός αυτός δεν εφαρμόστηκε. Κυρίως Κεντρικόν Αλληλοδιδακτικόν Σχολείον, λειτούργησε παρά τον νεόδμητο ναό της Υψώσεως του Σταυρού από το 1870–1891, εδίδαξαν δε σε αυτό οι παρακάτω διδάσκαλοι:
1. Χρυσόστομος Φελεκίδης από το Σταυρί 1870–1872,
2. Παπαδημήτρης Παπαδόπουλος από το Σταυρί 1872–1875,
3. Ιωάννης Σαββαντίδης από Σταυρί 1875–1877,
4. Σπυρίδων Κατσίδης από το Σταυρί 1877–1880,
5. Μωϋσής Μισαηλίδης από το Σταυρί 1880–1883,
6. Ιωάννης Κερέμης από τη Βαρενού 1883–1885,
7. Παπαναστάσης ……. από τη Βαρενού 1885–1887,
8. Θεόδωρος Παπαδόπουλος από τη Βαρενού 1887–1890 και
9. Νικόλαος Παπαδόπουλος από το Σταυρί 1890–1891.

Συνεχίζεται στο δεύτερο μέρος.

Τα Γράμματα στον Πόντο - Εκπαιδευτικά ζητήματα χωρίου Σταυρί Χαλδίας Πόντου του κ. Δημ. Κ. Παπαδόπουλου «Σταυριώτη» - Πηγή: Ποντιακή Εστία

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com