Ο Ιερός Ναός της Του Θεού Σοφίας Τραπεζούντος Πόντου 1204 ή 1238

Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ιστορικό τεκμήριο που απεικονίζει τον Ναό της Αγίας Σοφίας Τραπεζούντας, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της υστεροβυζαντινής Τραπεζουντιακής αρχιτεκτονικής.

1. Σχολιασμός της Εικόνας και της Λεζάντας
Η Εικόνα: Απεικονίζει γκραβούρα/σχέδιο του ναού της Αγίας Σοφίας μαζί με το ξεχωριστό, επιβλητικό της κωδωνοστάσιο (πύργο) στα αριστερά, περιβαλλόμενο από βλάστηση. Διακρίνεται ο κεντρικός τρούλος, η σταυροειδής δομή του ναού, τα προστώα και ο περιβάλλων χώρος. Ο Ιερός Ναός της Του Θεού Σοφίας της Τραπεζούντας
Η Λεζάντα (Κείμενο):Ιστορικό ίδρυσης: Αναφέρει ότι ιδρύθηκε περί το 1204 ως καθολικό μονής. (Σημείωση: Οι σύγχρονοι ιστορικοί τοποθετούν την ανέγερση του σημερινού ναού λίγο αργότερα, μεταξύ 1238–1263, επί βασιλείας Μανουήλ Α΄ Μεγάλου Κομνηνού).
Τοποθεσία & Διαστάσεις: Αναφέρει ότι βρίσκεται πάνω σε ευρεία πλατεία που επιβλέπει την θάλασσα και δίνει διαστάσεις 22" μ."×11,60" μ." με ύψος 12,70" μέτρα"
Διάκοσμος & Τέχνη: Εγκωμιάζει το εξαιρετικό ψηφιδωτό/μαρμαροθετημένο δάπεδο (opus sectile) και τις τοιχογραφίες στον ναό, τον νάρθηκα και τον πύργο.
Η Αναφορά στον Fallmerayer: Επικαλείται τον γνωστό Αυστριακό περιηγητή και ιστορικό Jakob Philipp Fallmerayer (1838), ο οποίος εντυπωσιάστηκε από την ποιότητα των τοιχογραφιών του πύργου, παρομοιάζοντάς τες με εκείνες του Αγίου Όρους. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Μετατροπή σε Τζαμί: Αναφέρει ότι ο ναός πανηγύριζε στις 6 Αυγούστου (Μεταμόρφωση του Σωτήρος) και μετατράπηκε σε τζαμί στα τέλη του 16ου αιώνα (μεταξύ 1573–1609).
2. Περισσότερες Πληροφορίες για την Αγία Σοφία Τραπεζούντας - Αρχιτεκτονική & Ιστορική Σημασία
Το «Διαμάντι» της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας: Κτίστηκε ως το καθολικό της ομώνυμης μονής από τον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Μέγα Κομνηνό (1238–1263). Αποτελούσε το λαμπρότερο αρχιτεκτονικό παράδειγμα της περιόδου των Μεγάλων Κομνηνών.
Αρχιτεκτονικός Ρυθμός: Είναι εγγεγραμμένος σταυροειδής ναός με τρούλο. Χαρακτηρίζεται από τα τρία μεγάλα προστώα (βόρειο, νότιο, δυτικό), τα οποία επηρεάστηκαν τόσο από τη βυζαντινή παράδοση όσο και από τη Γεωργιανική/Αρμενική αρχιτεκτονική, αλλά και ανατολίτικα (σελτζουκικά) διακοσμητικά στοιχεία στα ανάγλυφα των εξωτερικών τοίχων.
Το Κωδωνοστάσιο (Πύργος): Ο ανεξάρτητος πύργος στα δυτικά κτίστηκε το 1427 (επί Αλεξίου Δ΄) και χρησίμευε ως καμπαναριό αλλά και ως παρατηρητήριο/αστεροσκοπείο.
Η Περιπετειώδης Ιστορία του Μνημείου - Οθωμανική Περίοδος: Μετά την άλωση της Τραπεζούντας (1461), ο ναός παρέμεινε αρχικά χριστιανικός, αλλά μετατράπηκε σε τζαμί γύρω στο 1584 από τον Οθωμανό διοικητή Κουρτ Αχμέτ Πασά. Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: Κατά τη διάρκεια της ρωσικής κατοχής της Τραπεζούντας (1916–1918), χρησιμοποιήθηκε από τους Ρώσους ως στρατιωτική αποθήκη και αυτοσχέδιο νοσοκομείο. Μετατροπή σε Μουσείο (1964): Μετά από εκτεταμένες εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης των τοιχογραφιών από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου (Russell Trust, 1958–1964), το μνημείο λειτούργησε ως μουσείο, αποκαλύπτοντας τις εκπληκτικές αριστουργηματικές αγιογραφίες του. Επαναλειτουργία ως Τζαμί (2013): Το 2013, οι τουρκικές αρχές μετέτρεψαν εκ νέου το μνημείο σε ενεργό τζαμί, καλύπτοντας τμήματα των τοιχογραφιών και του δαπέδου με παραπετάσματα και χαλιά κατά τις ώρες της προσευχής. Η Αγία Σοφία Τραπεζούντας παραμένει ένα από τα λαμπρότερα σύμβολα της ποντιακής πολιτισμικής κληρονομιάς και της βυζαντινής αρχιτεκτονικής στην Μαύρη Θάλασσα. Ιερές Μονές (Μοναστήρια) Ναοί, Παρεκκλήσια, Προσκυνήματα στον Πόντο

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com