Ιερός Ναός της Του Θεού Σοφίας Τραπεζούντας

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιεροί Ναοί

Nαός με εξέχουσα θέση τόσο ανάμεσα στα μνημεία του Πόντου, όσο και ανάμεσα στα βυζαντινά μνημεία ευρύτερα, οφείλει τη σημασία της στη σύνδεσή της με ποικίλες ιστορικές και αρχαιολογικές παραμέτρους.

Πρώτα απ' όλα αποτελεί ένα μνημείο σαφώς συνυφασμένο, ήδη από την ίδρυσή του, με την τοπική αυτοκρατορική δυναστεία των Μεγάλων Κομνηνών. Ταυτόχρονα, ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζονται τα επιμέρους στοιχεία της αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης, της ζωγραφικής, της ψηφιδωτής και της γλυπτής διακόσμησής του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ασυνήθιστος και ίσως μοναδικός. Αυτή η μοναδικότητα έγκειται κυρίως στη συνύπαρξη ετερόκλητων επιδράσεων, οι οποίες παραπέμπουν άλλοτε στη Δύση (σε σχέση με τη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή) και άλλοτε στην Ανατολή. Χτισμένος έξω από τα τείχη της Τραπεζούντας, αλλά σε κοντινή τους απόσταση, ο ναός της Αγίας Σοφίας -σύνθετος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο, νάρθηκα και τρία εντυπωσιακά πρόπυλα- αποτελεί το κέντρο ενός ευρύτερου οχυρωμένου οικοδομικού συγκροτήματος. Πλαισιώνεται από έναν πύργο με παρεκκλήσι, καθώς και από κατάλοιπα μιας μικρότερης εκκλησίας, αλλά και άλλων κτισμάτων, κατά πάσα πιθανότητα μοναστηριακών. Φιλολογικές πηγές του 14ου αιώνα μνημονεύουν τη μονή "της Του Θεού Λόγου Σοφίας", αλλά και "την μονήν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ήγουν την Αγίαν Σοφίαν". Επιπλέον, εντυπωσιακά εμφανής και κυρίαρχη στη διαμόρφωση της ταυτότητας του μνημείου είναι η ταφική λειτουργία του, η οποία τεκμαίρεται από τις νεκρικές κόγχες και τις επιτύμβιες επιγραφές που φιλοξενούνται στο ναό. Η λειτουργία πάντως του ναού ως κοιμητηριακού φαίνεται να περιλαμβάνεται στους στόχους της αυτοκρατορικής χορηγίας, όταν ιδρύθηκε είτε από το Μανουήλ Α΄ Μεγάλο Κομνηνό (1238-1263) είτε από τους άμεσους απογόνους του. Ιδρύθηκε περί το έτος 1204. Ήταν το Καθολικό Ιεράς Μονής. Ναός και Μονή ήταν κτισμένες επί ευρείας επί την θάλασσαν πλατεία υποβασταζόμενη από θαλάσσης δια κτιστών ερεισμάτων. Ο ναός είχε μήκος 22 μέτρα, πλάτος 11,60 και ύψος 12,70 μέτρα. Εθεωρείτο ένα θαύμα της αρχιτεκτονικής. Είχε μωσαϊκό δάπεδο εξόχου τέχνης με θαυμάσιες διακοσμήσεις. Όλος ο ναός, όπως και ο νάρθηκας και ο πύργος της Μονής ήταν κεκοσμημένοι δια τοιχογραφιών, οι οποίες είχαν όλην την ιδιάζουσαν εις το Ελληνικό πνεύμα και την Ελληνική τέχνη, ευγένεια και χάρη. Ο Falmerayer γράφει ότι ο πύργος της Μονής της Αγίας Σοφίας είχε τοιχογραφίες εξόχου τέχνης, όμοιες των οποίων με εξαίρεση λίγων του Αγίου Όρους δεν απαντώνται πουθενά αλλού. Ο Ιερός Ναός της του Θεού Σοφίας Τραπεζούντος πανηγύριζε στις 6 Αυγούστου. Η Αγία Σοφία Τραπεζούντος μετατράπηκε σε τουρκικό τέμενος (τζαμί) μεταξύ των ετών 1573-1609 και σήμερα παραμένει ως μουσείο. Τραπεζούντα (Trabzon) Πόντου. Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Ήθη, Έθιμα, Χοροί & Τραγούδια