Φύλακες γρηγορείτε - Διατρέχουν κίνδυνο τα Δημοτικά Τραγούδια του Πόντου. Κείμενο του κ. Γεωργίου Ζερζελίδη κατά του Δημητρίου Κουτσογιαννόπουλου

Φύλακες γρηγορείτε - Διατρέχουν κίνδυνο τα Δημοτικά Τραγούδια του Πόντου. Κείμενο του κ. Γεωργίου Ζερζελίδη

«Φείδου χρόνου» έλεγαν οι Αρχαίοι μας. «Φείδου χώρου» θα έλεγε ασφαλώς —και με το δίκιο της— κι η αγαπητή μας «Ποντιακή Εστία» στην προκείμενή μας ενόχληση. Και δεν θα ήταν, βέβαια, καθόλου διακριτικό να την απασχολήσουμε, ζητώντας τη φιλοξενία της για ζητήματα άσχετα με το έργο και την αποστολή της. Δεν πρόκειται όμως ούτε για ζήτημα προσωπικό ούτε περί παρωνυχίδος, αλλά πρόκειται αναμφισβήτητα για σύμπτωμα παθολογικό, από εκείνα που χρονίζουν φωλιασμένα στα σωθικά της ταλαιπωρημένης λαογραφικής μας υπόθεσης και περιμένουν τη θεραπεία τους από την Κολυμβήθρα του Σιλωάμ. Πρόκειται για τον υπ' αριθ. 1 κίνδυνο που διατρέχουν ανύποπτα τα Δημοτικά τραγούδια του Πόντου, το ζωντανότερο και πολυτιμότερο τμήμα της Παραδόσεώς μας, και μάλιστα —εξ οικείων τα βέλη— από Πόντιο όσο παίρνει, μουσικοδιδάσκαλο και «μουσικολόγο» το συμπαθή φίλο και συμπατριώτη κ. Δ. Κουτσογιαννόπουλο.
Και ερχόμαστε στο προκείμενο.
Ο Ποντιακός Καλλιτεχνικός Οργανισμός στην Πρωτεύουσα, ανασυγκροτημένος από πέρυσι από τα παλιά και τα νέα του στελέχη, με τους καλύτερους οιωνούς και με την αισιόδοξη προοπτική της δημιουργικής εργασίας για τη διαφύλαξη και αξιοποίηση των ποντιακών μας παραδόσεων με οργανωμένες καλλιτεχνικές εμφανίσεις στον τομέα των ποντιακών τραγουδιών, χορών και θεατρικών παραστάσεων, στις 29 του περασμένου Μαΐου τίμησε μνημονεύοντας την πένθιμη εθνική παράδοση της Αλώσεως της Πόλης με μια καλλιτεχνική του εμφάνιση στο θέατρο Ρεξ-Κοτοπούλη, συγκροτημένη με ανάλογο περιεχόμενο, πειθαρχημένη και καθ' όλα επιτυχημένη. Την αξιολόγηση της επιτυχίας αυτής του Π.Κ.Ο. έκανε στην «Ποντιακή Εστία» (τ. Μαΐου-Ιουνίου 1960) ο συνεργάτης της Πόντιος λαογράφος και συγγραφέας κ. Ξ. Άκογλου. Η κριτική του στάθηκε ευσυνείδητη, αντικειμενικά λεπτολογημένη και εύλογα εποικοδομητική για τη δικαίωση όσο και ηθική ικανοποίηση, που αξιώθηκαν ατομικά και συλλογικά οι οργανωτές της παραστάσεως με την προσπάθεια και την επιτυχία τους εκείνη. Κάνοντας ωστόσο την κριτική του και εξαίροντας όλως ιδιαιτέρως την πολύτιμη προσφορά του κ. Δ. Κουτσογιαννόπουλου σαν χορογράφου και τις ανεκτίμητες υπηρεσίες, που προσφέρει χρόνια τώρα με τη διδασκαλία του στην επιβίωση των χορών μας, δε μπορούσε και να παραβλέψει κάποιες παραποιήσεις και ατοπήματα στην εκτέλεση των τραγουδιών και των χορών, (αφύσικος συνδυασμός λύρας και τυμπάνου, υπερβολικές επιδείξεις ευκαμψίας στους χορούς των γυναικών) ασυμβίβαστες με το πνεύμα, το γνήσιο χρώμα και την εκφραστικότητα του ποντιακού δημοτικού τραγουδιού καθώς και με την παραδεγμένη σεμνότητα των γυναικών στο χορό. Τα Ποντιακά δημοτικά τραγούδια - Η γνησιόητα του αποθησαυρισμού και της διδασκαλίας τους - Μία επιβαλλομένη ανταπάντηση του κ. Ξενοφώντα Κ. Άκογλου στον κ. Δημήτριο Κουτσογιαννόπουλο (1961)
Και διαπιστώνοντας μάλιστα την έκδηλη δυσφορία των Ποντίων θεατών στο αντίκρισμα των καινοτομιών αυτών, δεν παρέλειψε ο κ. Άκογλου να τονίσει στην κριτική του τις παρατηρήσεις του αυτές, ελέγχοντας στη διδασκαλία του κ. Κουτσογιαννόπουλου την επιμονή του να συγχέει τη λαογραφική εμφάνιση με «προσωπικές του επεμβάσεις για δήθεν "εξωραϊσμό" των δημοτικών τραγουδιών μας».
Παραδόξως όμως ο κ. Κουτσογιαννόπουλος αισθάνθηκε αδικημένος και χωρίς να εκτιμήσει το αμερόληπτο και δίκαιο των παρατηρήσεων του κ. Άκογλου, που ομολογουμένως έχουν και το προσόν της λαογραφικής επίγνωσης και συνέπειας και, χωρίς να πάρει στα σοβαρά, πως οι παρατηρήσεις αυτές απηχούν και την κοινή γνώμη και το κοινό ποντιακό αίσθημα, που θέλει τη λαογραφία του απαραποίητη, επιμένοντας να μονιμοποιήσει και νομιμοποιήσει τη «σύγχυσή του» πάνω στο θέμα τούτο και δίχως άλλη διαδικασία «αποφάσισε» να εξαπολύσει την απάντησή του στον κ. Άκογλου από των στηλών της εφημερίδος του, «Η Φωνή των Ποντίων» (Ιούλ. Αύγ. 1960 αρ. φ. 7).
Ατυχώς όμως η «αντεπίθεσή» του κατά του κ. Άκογλου, εξ υπαρχής αστοχημένη, αντί με ψύχραιμη, αντικειμενική και αρμονική συζήτηση πάνω στα επίμαχα σημεία, να τηρήσει τη μορφή μιας αιτιολογημένης απαντήσεως, όπως γίνεται, από μια άποψη, στο δεύτερο και προτελευταίο της στάδιο, στάθηκε προεισαγωγικά μια άνευ προηγουμένου εξεζητημένη και αλλοπρόσαλλη επίθεση, όχι τόσο κατά του κ. Άκογλου όσο κατά των Ποντιακών δημοτικών τραγουδιών μας. Και για ν' αποδείξει την πολύκαιρη «κατάντια!!» του Ποντιακού δημοτικού τραγουδιού και την παθολογικότητά του με την «Ανατολίτικη ρινολαρυγγολογική του σαλτσοαμανίτιδα!!!», που ο ίδιος «αποφεύγει» καταλλήλως —αυτό θα πει ειδικός— με δικά του σκευάσματα, συγκομίζει και παρατάσσει κατά σειράν, μνήμης σωρεία φτηνών, ετερόκλητων και ετεροκλίτων επιχειρημάτων της καθημερινής αγοραίας σκοπιμότητας. Λαϊκοί Χοροί και Τραγούδια του Πόντου - Οι κίνδυνοι των εθνικών μας κειμηλίων Άκογλους Ξενοφών
«Ας συγκινηθούν τώρα κι ας τα θαυμάσουν κι εκείνοι, που δεν ευτύχησαν να διαβάσουν στη "Φωνή των Ποντίων" του τα επιστρατευμένα αυτά "συνηγορήματα" της πολεμικής του κατά του Ποντιακού δημοτικού τραγουδιού. Τα παραθέτομε πιστά. Έχομε και λέμε: Μού έρχεται στη μνήμη —είναι αρκετά χρόνια τώρα— όταν η αείμνηστη μουσικολόγος Σοφία Σπανούδη έγραφε σε κάποια Αθηναϊκή Εφημερίδα: "Να απαγορευθούν απ' το Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών τα Τούρκικα τραγούδια και τα Ποντιακά" (η υπογράμμιση δική μας).
—Και βέβαια! Μήπως αγαπητοί αναγνώστες, όταν διαβάζετε το επιμνημόσυνο τούτο, δε σας έρχεται και σας στη μνήμη κάτι τέτοιο, κάποια κάποτε εγκύκλιος διαταγή της Γεν. Διοικήσεως, που απαγόρευε την Ποντιακή διάλεκτο στους Πρόσφυγες Μακεδονίας–Θράκης, μαζί με τις άλλες ξενόφωνες;! "Άκουσα πολλές φορές Αθηναίους να λένε: Κλείσε παιδί μου το Ραδιόφωνο! Γιατί τη στιγμή εκείνη είχε ο Ραδιοφ. Σταθμός Αθηνών Ποντιακά τραγούδια". —Αλήθεια! Τι κρίμα να κλείσει το παιδί το ραδιόφωνο στους Αθηναίους! «Προ ολίγων ακόμη μηνών, όταν το συνεργείο του Ραδιοφ. Σταθμού Αθηνών επεσκέφθη κάποιο προσφυγικό συνοικισμό του Πειραιώς, για ν' ακούση τις γνώμες των κατοίκων του πάνω στις μουσικές εκπομπές του Ε.Ι.Ρ., μια Ποντία κοπέλλα που τόλμησε να ρωτήση, "Γιατί δεν ακούγονται πιά Ποντιακά τραγούδια;", πήρε την απάντηση: "Μά στο Θεό σας, τραγούδια είν' αυτά!"» —Ά, βέβαια! Τι τραγούδια μπορούν να είν' αυτό για ένα Ε.Ι.Ρ., αφού... δε σταματάνε την τριχόπτωση, δεν εξαφανίζουν την πιτυρίδα... καλή ώρα, σαν το «champoin ΟΜ–ΟΡ», και τόσα άλλα; Και τό επιμύθιο: «Αυτά και πολλά άλλα, τα θέτομε υπ' όψιν του κ. Άκογλου και εκείνων που έχουν την ίδια μ' αυτόν νοοτροπία».
Ο μύθος δηλοί, ότι ο κ. Άκογλου και οι ομόφρονές του, όλοι αυτοί, που δεν καταλαβαίνουν από μουσική, το φέρανε σε τέτοια χάλια το δημοτικό τραγούδι του Πόντου και θέλουν να μείνει στάσιμο, οπισθοδρομικό, με το ανατολίτικο ύφος του, απροσάρμοστο στη σημερινή Αθηναϊκή κουλτούρα και δε μ' αφήνουν εμένα τουλάχιστον, «ειδικό μουσικολόγο του Πόντου» να διορθώσω, να το σουλουπώσω και λιγάκι με την ευρωπαϊκή μουσική μου, να το παρουσιάσω τέλος πάντων ευπρόσωπο την σήμερον ημέραν. Γι' αυτό χρειάζονται τούτοι δω οι ανίδεοι, μαζεμένοι από την Αθήνα, τους συνοικισμούς και τον Πειραιά, ένα και δύο και τρία και τέσσερα γερά «επιχειρήματα» της ώρας, για να καταλάβουν επί τέλους τι θα πει μουσική, τι θα πει τέχνη και ποντιακό τραγούδι και να μη «εξακολουθούν ακόμη να νομίζουν» ό,τι νόμιζαν. Έκκλησις Γεωργίου Κανδηλάπτη για τον κίνδυνο εξαφάνισης των εθνικών μας κειμηλίων
Ο υποφαινόμενος συμβαίνει να γνωρίζομαι από παλιά και συνδέομαι φιλικά τόσο με τον κ. Κουτσογιαννόπουλο όσο και με τον κ. Άκογλου. Δεν ξέρω τι «νομίζει» ο ένας και τι «εξακολουθεί να νομίζει» ο άλλος. Μόνο λυπήθηκα πολύ για τη θέση που παίρνει ο κ. Κουτσογιαννόπουλος πάνω στο δημοτικό τραγούδι του Πόντου.
Δεν αμφισβητεί κανείς τις τεσσαρακοντάχρονες επιστημονικές μελέτες του πάνω στη «Μουσική της Ιδιαιτέρας του Πατρίδος, του Πόντου». Αυτό άλλωστε φαίνεται από το περιεχόμενο της ηρωικής απαντήσεώς του προς τον κ. Άκογλου. Δεν νομίζω ωστόσο και ευγενικό για τον μουσικολογιώτατο κ. Κουτσογιαννόπουλο να κλείνει τα μάτια μπροστά σε μια αλήθεια, που αντανακλά πιο πέρα κι από τον Ποντιακό κύκλο, ότι ο κ. Άκογλου, αν δεν είναι «επιστήμων μουσικός», είναι όμως κάτι παραπάνω· είναι λειτουργός εκ των αρίστων κάποιας άλλης επιστήμης, πολύ πιο πλατειάς από την επιστήμη πενταγράμμου, της επιστήμης της Λαογραφίας. Και τιμώντας ο κ. Άκογλου την επιστήμη αυτή όσον λίγοι, διακονεί ευσυνείδητα το έργο της από χρόνια, όχι από ιδιοτέλεια, παρά από ευγενή φιλοδοξία να συμβάλει στη διάσωση των πολυτίμων μνημείων της Παραδόσεως και του πολιτισμού του Ελληνικού Πόντου.
Κι ένα άλλο ακόμη θάταν καλό να ξέρει ο κ. Κουτσογιαννόπουλος, ότι αν ο κ. Άκογλου δεν του φαίνεται να είναι «ούτε καν μουσικός», έχει όμως και μουσικολογικά γραφτά τόσα, που αν είχε το κουράγιο να τα μελετήσει κι αυτά ο κ. Κουτσογιαννόπουλος, ασφαλώς κάτι θα είχε να προσθέσει στο μουσικολογικό του κεφάλαιο, δικαιώνοντας το Σωκρατικό: «Γηράσκω αεί διδασκόμενος». Ο κ. Κουτσογιαννόπουλος θα ξέρει ασφαλώς, πως όσο πιο φανερές είναι οι μαρτυρίες της γνησιότητας και ακρίβειας των λαογραφικών στοιχείων κι όσο πιο αντιπροσωπευτικά αυτά των τόπων και εποχών της προέλευσής των, τόσο πιο θετική η προσφορά τους στη λαογραφική έρευνα και επιστήμη. Ο Πόντος κατά τον 19ο & 20ο αιώνα. Οικονομία, Εκπαίδευση, Παραδόσεις, Μουσική, Χορός & Ενδυμασία
Το δημοτικό τραγούδι, ένα από τα πολύτιμα και ζωντανά λαογραφικά θέματα, είναι πάνω απ' όλα μνημείο ιστορικό και ανήκει ακέραιο στην εποχή του, στο χώρο και το ρυθμό της ζωής του λαού του. Αποτελεί γεγονός ιστορικό με δική του φυσιογνωμία και χαρακτήρες αμετακίνητους. Η αναπαράστασή του δεν επιδέχεται αναπροσαρμογή και αναμόρφωση τεχνητή και τεχνική σε ξένα κι αλλόκοτα μέτρα και μοντέλλα για λόγους εμπορικούς, τουριστικούς. Κάθε τέτοια επέμβαση και μπόλιασμα, καινούργια αποτελεί παραποίηση και εξωραϊσμό κίβδηλο. Και μια πινελιά του Πικάσσο πάνω σε πίνακα του Γκρέκο ή σε μια βυζαντινή αγιογραφία αποτελεί βεβήλωση, συνιστά ιεροσυλία. Επίσης το δημοτικό τραγούδι είναι παλμός και έκφραση του συναισθηματικού κόσμου του δημιουργού του λαού. Αναπήδησε αυθόρμητα από τον εσωτερικό του ρυθμό και με την επίδραση του φυσικού και ανθρώπινου περιβάλλοντος διαμορφώθηκε σε μουσική έκφραση με τόνο, ρυθμό, ύφος και χρώμα ξεχωριστού μουσικού δημιουργήματος. Η πιστή αναπαράστασή του από τους επερχόμενους προϋποθέτει τη χρήση των ιδίων παρασημαντικών συστημάτων και τοπικών μουσικών οργάνων, που παρακολουθούν τη δημιουργία του.
Στο αυστηρό τούτο πλαίσιο των συνθηκών και κανόνων, το δημοτικό τραγούδι του Πόντου, τραβώντας από τη γενιά του αποδίδεται κι αυτό πιστά κι αναπόσπαστα απ' αυτή μόνο με τη βυζαντινή μουσική, γνήσιο απόγονο της Αρχαίας Ελληνικής και γεννημένο στον ίδιο γεωγραφικό και ιστορικό χώρο. Και είναι αυτονόητο τώρα, πως η ευρωπαϊκή μουσική, με τη δική της φωνοτεχνική και οργανική σύνθεση, δεν έχει καμμιά σχέση και θέση στην αναπαράσταση και την απόδοση των δημοτικών τραγουδιών του Πόντου και γενικά όλων των ελληνικών περιοχών και δε χωράει καμμιά δικαιοφόρηση για μια τέτοια απόπειρα.
Είναι κοινό μυστικό, πως όταν η βυζαντινή μουσική με την παρασημαντική της και τα κλασσικά μουσικά όργανα έφτανε στην τελειότητα της μουσικής εκφράσεως από τα κοσμικά επίπεδα ως τους πρόποδες του Θεού, όχι ευρωπαϊκή μουσική, αλλά Ευρώπη δεν υπήρχε ακόμη. Ο κ. Κουτσογιαννόπουλος καθηγητής και κάτοχος της ευρωπαϊκής όσο και βυζαντινής μουσικής, αντί να μας κάνει τη θεωρία της χορωδίας και της μονωδίας, δε μας έλεγε καλύτερα γιατί προτιμάει στην εκτέλεση των δημοτικών τραγουδιών του Πόντου την ευρωπαϊκή μουσική, που όπως δεχτήκαμε παραπάνω αποτελεί αντινομία εξόφθαλμη σε μια επιστημονική και ευσυνείδητη προσπάθεια; Δημώδη άσματα των Ελλήνων του Πόντου
Ο κ. Κουτσογιαννόπουλος έκανε και μια συλλογή δημοτικών τραγουδιών του Πόντου με τον τίτλο: «Τραγούδια», που δημοσιεύτηκε στον Α' και Β' τόμο του «Αρχείου Πόντου». Η συλλογή αυτή εκρίθηκε σαν λαογραφική εργασία άξια βραβεύσεως από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. Όμως πλην του ότι τα τραγούδια του Πόντου μελοποιούνται πάνω στο πεντάγραμμο της ευρωπαϊκής μουσικής και μόνο, που είναι γνωστές οι αδυναμίες της για τη σωστή απόδοση του ποντιακού τραγουδιού, κατάπληκτος βλέπει κανείς ότι τα τραγούδια φαίνονται υπαγορευμένα από κατοίκους των πόλεων και χωριών της Μακεδονίας και Θράκης, σαν να πρόκειται για μακεδονίτικη και θρακιώτικη λαογραφία, χωρίς καμμιά ένδειξη στα περισσότερα, αν όχι σε όλα, που να λέγει και για την προέλευση από τις χωριστές περιοχές του Πόντου τόσο του τραγουδιού όσο και του πληροφοριοδότη. Τη στοιχειώδη τούτη ασυνέπεια και ανευθυνότητα του συλλογέα καλύπτει τυπικά με μια υποσημείωσή της η Διεύθυνση του «Αρχείου». Κι έτσι τα Ποντιακά δημοτικά τραγούδια της συλλογής μένουν και πάνε, τα καημένα, χωρίς ιθαγένεια. «Τοιαύτα τα καθ' ημάς πράγματα σαθρά και ού πάνυ αξιόζηλα», έλεγε κι ο μακαρίτης Ηρόδοτος.   Δημώδη Ακριτικά Άσματα Πόντου - Καταγραφές άρχοντος πρωτοψάλτου Τριαντάφυλλου Γεωργιάδη
Ωστόσο ο κ. Κουτσογιαννόπουλος από τότε που έκανε τη συλλογή του κι ως τα τώρα, «που αποφάσισε να τον απαντήσει», τον κ. Άκογλου —για να γίνει κι η δευτέρα πλάνη χείρων της πρώτης— δεν είχε το κουράγιο ν' αποφασίσει και για μια «ειρηνική συνύπαρξη» τουλάχιστον με το δημοτικό τραγούδι του Πόντου, παρά το βρήκε ωραίο ν' ανασκουμπωθεί και να ξεσηκώσει όλο το κόσμο να το διαπομπεύσει, με αφορμή τις παρατηρήσεις του κ. Άκογλου. Όμως μην ανησυχεί ο κ. Καθηγητής· γιατί τόσο ο κ. Άκογλου όσο και όλοι οι Πόντιοι λαογράφοι που σέβονται την ιδιότητά τους και τις αρχές της επιστήμης δεν έχουν «νοοτροπία» αλλά πίστη και ευλάβεια στη διαφύλαξη και διάσωση της ιερής κληρονομιάς της Ποντιακής Παραδόσεως, όσο γίνεται πιστής και απαραποίητης, χωρίς ν' αποβλέπουν σε προσωπική προβολή αλλά στη θετική προσφορά που μπορούν να προσφέρουν. Αν η υπόθεση του Παμποντιακού Συνεδρίου ευοδωθεί και δικαιώσει τελικά τις προσδοκίες των Ποντίων, δίνοντας την ποθητή λύση στο μεγάλο πρόβλημα της Λαογραφίας μας, η άμεση κινητοποίηση των αρμοδίων παραγόντων για την συγκέντρωση και κωδικοποίηση των δημοτικών τραγουδιών του Πόντου, μελουργημένων ορθόδοξα στη βυζαντινή παρασημαντική, θα πρέπει να προεξάρχει σαν μια από τις πρώτες κι επείγουσες αποφάσεις του.

Η αφορμή δόθηκε επίκαιρα με την «απάντηση» του κ. Κουτσογιαννόπουλου στον κ. Άκογλου. Η αρμόδια Οργανωτική Επιτροπή του Συνεδρίου ας την επισημάνει.
Γ. ΖΕΡΖΕΛΙΔΗΣ

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com