Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Διοικητικές Αρχές - Ενορίες & Συνοικίες

Διοικητικές Αρχές. Το Σταυρί, μετά την κατάλυση της διοίκησης των ντερέ-μπέηδων, υπήχθη διοικητικά στην υποδιοίκηση Τορούλ (Δορύλης).

Είχε δικό του πάρεδρο (μουχτάρη ή κεχαγιά), Έλληνα ή Τούρκο, ο οποίος αντιπροσώπευε την κοινότητα σε όλες τις υποθέσεις της με την Κυβέρνηση. Οι πάρεδροι του Σταυρίου υποστήριξαν και βοήθησαν τον τόπο ποικιλοτρόπως. Οι δραστηριότεροι από αυτούς ήταν οι:
• Μιχαήλ Αποστολίδης (1847–1862)
• Ραφαήλ Ραφαηλίδης (1862–1874)
• Μωυσής Μισαηλίδης (1874–1887)
• Ιωάννης Παπαδόπουλος (1887–1889)
• Δημήτριος Παντελής (1889–1893)
• Μπεκίρ εφένδης (1893–1906)
• Λάζαρος Τσιρκινίδης, Παναγής Παπαστεφάνου, Ιωάννης Τσαλουχίδης κ.ά.

Ενορίες & Συνοικίες. Μετά την ερήμωση των ενοριών Αγίου Κωνσταντίνου, Αγίου Νικολάου, Λαγγονάρ και Καλούτς, υφίσταντο μέχρι τις μέρες μας οι εξής ενορίες: Απανωχώρ, Μαχαλάς, Μονοβάντων και Αφκατωχώρ.

Α΄) Ενορία Απανωχώρ (105 οικίες, 550 κάτοικοι)*
(Σημείωση: Οι αριθμοί οικογενειών και κατοίκων αναφέρονται στην προ του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου κατάσταση).
Βρίσκεται σε υψηλή και ωραία τοποθεσία, μοιάζοντας το καλοκαίρι με πανέμορφο Παρχάρι. Οι συνοικίες της ήταν:
1. Κουρτάντων: 18 οικίες, 80 κάτοικοι και ο ναός του Αγίου Θεοδώρου. Πήρε το όνομα από Κούρδους που είχαν κατασκηνώσει εκεί κάποτε, από τους οποίους μία οικογένεια εκχριστιανίστηκε και παρέμεινε.
2. Κυριακάντων: Λίγο χαμηλότερα από την πρώτη, με 26 οικογένειες και 160 κατοίκους.
3. Σαραντάρ: Πάνω από το Καλούτς, με 16 οικίες και 80 κατοίκους.
4. Γεράντων: Κάτω από το Καλούτς, με 16 οικογένειες, 80 κατοίκους και δίπλα της τη νεόδμητη Σχολή της ενορίας Απανωχώρ (που ανγέρθηκε με δαπάνες του Θεοδώρου Καχριμανίδου).
5. Καρτουλάντων: Με 8 οικίες και 40 κατοίκους (ερημώθηκε από τις μεταναστεύσεις).
(Οι περισσότεροι κάτοικοι των Κουρτάντων, Σαραντάρ και Καρτουλάντων ήταν Κρυφοί Χριστιανοί).
6. Γαραουτσάντων: Τουρκική συνοικία με 20 οικογένειες (από τις οποίες 5 ήταν κρυφές) και 100 κατοίκους. Από αυτήν καταγόταν η μεγάλη και πλούσια οικογένεια των Κασίμ-ζατέ ή Εγιούπ-όγλου (Δημητριάδαι), η οποία διχάστηκε κατά την ανταλλαγή πληθυσμών.
7. Στραμελάντων: Μικρή συνοικία πάνω στον ομώνυμο γήλοφο, με 1 οικία και 10 κατοίκους. Η εκεί βρύση ανγέρθηκε με δαπάνες του Παναγιώτου Σωτηριάδου, εμπειροτέχνη τέκτονα από τα Μονόβαντα που διέμενε στην Τραπεζούντα.
Από την ενορία Απανωχώρ αναδείχθηκαν Αγάδες και Αφιαντήδες που προστάτευσαν ποικιλοτρόπως όχι μόνο το Σταυρί αλλά και όλη τη γύρω περιφέρεια (Λιτσάν όγλου, Τοσούν όγλου, Χιμέτ όγλου κ.ά.). Από αυτήν προέρχονταν και οι περισσότεροι Σταυριώτες στο Ακ-Νταγ.

Β΄) Ενορία Μαχαλάς (30 οικίες, 140 κάτοικοι)
Η ενορία Μαχαλάς, χωριζόμενη από την Απανωχώρ μέσω του ρεύματος του Αγίου Ιωάννου, βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τη συνοικία Στραμπέλ. Αποτελείται από τις συνοικίες Ποπαδάντων, Μανιάντων και Τσιρκινάντων, με 30 οικίες, 140 κατοίκους και τον ναό της Αγίας Τριάδος. Από αυτήν καταγόταν η οικογένεια Παπαδημητρίου (Παπαδόπουλου) που έδρασε με μεγάλο κοινωφελές έργο, και προ πάντων ο μακαρίτης Ιωάννης Παπαδόπουλος.

Γ΄) Ενορία Μονοβάντων (60 οικίες, 300 κάτοικοι) Η ενορία Μονοβάντων του Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου
Είναι η κεντρικότερη ενορία του Σταυρίου, λίγο πιο πάνω από τη δεξιά όχθη του ποταμού Σταύρεως, σε μια μαγευτική τοποθεσία ανάμεσα σε κήπους. Έχει δύο ναούς, του Αγίου Βασιλείου και της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, με 60 σπίτια και 300 κατοίκους. Αποτελείται από τις συνοικίες Αντριάντων, Αμανατάντων, Αποστολάντων, Σαχινάντων ή Παπαδάντων, Τσομαράντων και Παϊραμάντων. Στις δύο τελευταίες συνοικίες οι κάτοικοι ήταν κρυφοί Χριστιανοί. Εδώ λειτουργούσε και η Κεντρική Εσσερίειος Σχολή.
Ιστορική σημείωση: Κατά τη νεότερη περίοδο του οικισμού του Σταυρίου, πρώτοι οικιστές των Μονοβάντων ήταν ο Ιωάννης Σαχίνης και ο Ανδρέας Ξιφιλίδης (ίσως Ξιφιλίνος). Αυτές οι δύο οικογένειες, φεύγοντας από άγνωστο μέρος, έφτασαν στο όρος Τσέκα και, βλέποντας από μακριά την πράσινη τοποθεσία μέσα στη δασώδη έκταση, κατευθύνθηκαν εκεί και εγκαταστάθηκαν. Ο Ανδρέας Ξιφιλίδης έκτισε οίκημα εκεί όπου στις μέρες μας βρίσκεται η οικία του Χατζή Δημητρίου Ασσερή. Από αυτόν προήλθαν οι Πιτσιαχτσιάντ (Μαχαιρίδες), οι Τομπαζάντ (Τομπάζες) ή Ασσιαριάντ.
Από κάποιον Νικόλαο Τομπάζη, που ασπάστηκε τον Μωαμεθανισμό, πήρε το όνομά της η συνοικία Τσομαράντων, επειδή αυτός αποκλήθηκε από τους συγγενείς του «Τσομάρ» (δηλαδή σκύλος), ενώ το νέο του όνομα ήταν Οσμάν.
Ο Ιωάννης Σαχίνης έκτισε οικία στο κέντρο της ενορίας, η οποία, αφού επισκευάστηκε αργότερα, αποτέλεσε τον σωζόμενο μέχρι τις μέρες μας ξενώνα «Κονάκ». Αυτός είχε τέσσερις γιους: τον Απόστολο, τον Ξενίτα, τον Αφουξένη και τον Μουράτιο. Ο Ξενίτας πέθανε άτεκνος, ενώ ο Αφουξένης δεν απέκτησε αρσενικά παιδιά. Από τον Απόστολο πήρε το όνομά της η συνοικία Αποστολάντων, ενώ η συνοικία του Μουρατίου ονομάστηκε Σαχινάντων ή Παπαδάντων. Ο συνοικισμός Παϊριαμάντων πήρε το όνομά του από έναν Τούρκο από τη Ζύγανα, ονόματι Παϊράμ, ο οποίος ήρθε στο Σταυρί και εργαζόταν ως κοσκινοποιός. Αφού βίασε μια μοναχή του Μονοβίου του Αγίου Βασιλείου, απέκτησε παιδί, γι’ αυτό και παρέμεινε στα Μονόβαντα, ιδρύοντας τον ομώνυμο συνοικισμό.
Από την οικογένεια του Ανδρέα Ξιφιλίδη προερχόταν και ο μέγας ευεργέτης του Σταυρίου, Χατζή Παναγιώτης Ασσερής, ο Μιλτιάδης Τομπάζης, ο Γεώργιος Καδόγλου, ο Χατζή Κωνσταντίνος Πιτσιαχτζής κ.ά.
Απόγονος του Μουρατίου Σαχίνη είναι η επιφανής οικογένεια «Κεσίσογλου» ή «Παπάζ-όγλου» (δηλαδή Παπαδόπουλοι), η οποία έδρασε ποικιλοτρόπως υπέρ της Θρησκείας και του Έθνους. Οι ιερείς που προήλθαν από αυτήν διέπρεψαν στο Σταυρί, στο Χορτοκόπι, στο Χαψίκιοϊ, στον Άγιο Φωκά, στο Καρά-καγιά κ.ά. Βλαστοί αυτής της οικογένειας είναι ο αείμνηστος Αρχιμανδρίτης παπά Κωνσταντίνος, καθώς και οι επιζώντες Αρχιμανδρίτης Άνθιμος Παπαδόπουλος, η Μαρία Αμανατίδου (σεβάσμια ηλικιωμένη ογδόντα ετών, στην οποία οφείλουμε ευγνωμοσύνη διότι μας παρείχε πολλές αυθεντικές πληροφορίες), ο γράφων τις γραμμές αυτές, πρώην Ηγούμενος Βαζελώνος Αρχιμανδρίτης Πανάρετος (από την πλευρά της μητέρας του) κ.ά.
Η ονομασία «Μονόβαντα» προήλθε από το «Μονόβιο» μοναζουσών που υπήρχε κάποτε εκεί, αφού προστέθηκε η κατάληξη -αντων σύμφωνα με το ποντιακό ιδίωμα.

Δ΄) Ενορία Αφκατωχώρ (105 οικίες, 460 κάτοικοι) Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου
Η χαμηλότερα κείμενη ενορία «Αφκατωχώρ» αποτελείται από τις εξής συνοικίες:
1. Τσακάντων: 18 οικίες, 70 κάτοικοι και ο ναός του Αγίου Ιωάννου. Από εδώ καταγάγονται οι ευεργέτες της ενορίας Ανδρέας και Αναστάσιος Φελεκίδης, καθώς και ο Αβραάμ Μαυρόπουλος.
2. Ποπαδάντων: Χαμηλότερα από την πρώτη, με 12 οικίες και 55 κατοίκους. Από αυτήν προέρχεται η μεγάλη οικογένεια των Σαββαντιδών.
3. Κοκοζάντων: Σε κατηφορική τοποθεσία, με 10 οικίες και 35 κατοίκους.
4. Παρασκευάντων: Με 12 οικίες και 60 κατοίκους. Δίπλα της βρίσκεται ο αρχαιότερος ναός μετά τη Μονή, αυτός των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, καθώς και η νεόδμητη Σχολή της ενορίας.
5. Τσακαλάντων: 10 οικίες και 50 κάτοικοι.
6. Δαβιτάντων: Με 16 οικίες και 65 κατοίκους.
7. Αλεξοπουλάντων: Η μεγαλύτερη συνοικία με 25 οικίες, 115 κατοίκους και λαμπρούς κήπους.
8. Παϊριαμάντων: Μέσα σε κήπους, με 2 οικίες και 10 κατοίκους (Κρυφοί Χριστιανοί).
Από την ενορία Αφκατωχώρ περισσότερες από 100 οικογένειες μετανάστευσαν στη Ρωσία (Κερτς, Ανάπα κ.λπ.).
Ιστορική σημείωση: Οικιστής της συνοικίας Αλεξοπουλάντων φέρεται κάποιος Αλεξόπουλος, φυγάς από την «Κατεφορία». Με την πάροδο του χρόνου, ένας Τούρκος με το όνομα Σαλήχ, αφού γνωρίστηκε με τον Αλεξόπουλο, ήρθε και εγκαταστάθηκε κοντά του, ιδρύοντας τη συνοικία Σαλιχάντων.
Ο Αλεξόπουλος είχε μόνο τρεις θυγατέρες, ενώ ο Σαλήχ είχε τρεις γιους. Επειδή οι νεαροί παρενοχλούσαν συχνά τις κόρες του Έλληνα, αυτός πήγε και εκφράστηκε παράπονα στον πατέρα τους, τον Σαλήχ. Εκείνος, εξοργισμένος από την τόλμη και το θάρρος του «Γκιαούρη», όρμησε να τον σκοτώσει. Ο Αλεξόπουλος ξεέφυγε από τα χέρια του Τούρκου και τράπηκε σε φυγή, καταδιωκόμενος κατά πόδας από τον Σαλήχ και τους γιους του. Τρέχοντας όμως γλίστρησε, έπεσε στη χαράδρα της Μεταμορφώσεως και βρήκε τραγικό θάνατο, εξαντλημένος από την αιμορραγία των τραυμάτων του.
Την επομένη, ο Σαλήχ μεταμελήθηκε και βγήκε να αναζητήσει τον Αλεξόπουλο, τον οποίο βρήκε νεκρό. Όταν είδε τις κόρες του Αλεξοπούλου να κλαίνε και να οδύρονται για τον άδικο χαμό του πατέρα τους, συγκινήθηκε πολύ και ορκίστηκε μεγάλο όρκο πάνω στον νεκρό να προστατεύσει την ορφανεμένη οικογένεια. Τήρησε πιστά τον όρκο του και, όταν ήρθε η ώρα, έδωσε ως συζύγους στους τρεις γιους του τις τρεις θυγατέρες του Αλεξοπούλου. Μάλιστα τους παράγγειλε να γίνουν Χριστιανοί, καθώς και αυτοί καταγονταν από Χριστιανούς.
Από την εκχριστιανισμένη οικογένεια των Σαλιχάντων προέρχονται οι Τσαλικάντ, οι οποίοι λόγω καταπιέσεων μετοίκησαν στο Βυτιζώφ της Ρωσίας, εκτός από έναν με το όνομα Παϊράμ, ο οποίος ίδρυσε τον συνοικισμό των Παϊραμάντων και όταν βαπτίστηκε ονομάστηκε Νικόλαος. Οι απόγονοι αυτού (Παϊριαμάντ - Πετρίδες) έζησαν έως το 1905 ως Κρυφοί Χριστιανοί και τότε εγγράφηκαν στα ληξιαρχικά μητρώα με ελληνικά ονόματα. Από αυτή την οικογένεια προέρχεται ο Γεώργιος Πέτρου Πετρίδης (Στουδάς), κάτοικος Θεσσαλονίκης, ο οποίος μας έδωσε πολύτιμες πληροφορίες για τους Κρυφούς Σταυριώτες και για το Σταυρί.

Συνεχίζεται.........

Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Διοικητικές Αρχές - Ενορίες & Συνοικίες

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com