Η ενορία Μονοβάντων μία από τις τέσσερις κύριες και ιστορικές ενορίες στο Σταυρί (Σταυρίν) της Αργυρούπολης του Πόντου
Η ενορία Μονοβάντων υπήρξε μία από τις τέσσερις κύριες και ιστορικές συνοικίες/ενορίες που παρέμειναν ζωντανές στο Σταυρί (Σταυρίν) της Αργυρούπολης του Πόντου μέχρι την Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923. Γεωγραφικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας Μονοβάντων - Μόχωρα - Μούζενα - Πάς Μούζενα
Σύμφωνα με τις λαογραφικές και ιστορικές καταγραφές, η ενορία βρισκόταν σε πλεονεκτική γεωγραφική θέση, γειτνιάζοντας με το Απανοχώρ. Στην περιοχή μεταξύ των Μονοβάντων και του Απανοχώρ, κάτω από το παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου, απλώνονταν εύφοροι αγροί που αποτελούσαν πηγή ζωής για την τοπική κοινωνία. Εκεί διασώζονταν τα ερείπια του περίφημου αγροκτήματος του Σαρασίτη, ενός εύπορου Σταυριώτη προύχοντα, η ιστορία του οποίου πέρασε στη λαϊκή παράδοση του χωριού. Οι άλλες τρεις ενορίες (συνοικίες) του Σταυρίου που παρέμειναν ενεργές μέχρι την Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923, μαζί με των Μονοβάντων, ήταν: 1) Απανοχώρ’ (ή Επανοχώρι): Η πάνω συνοικία του οικισμού. 2) Αφκατοχώρ’ (ή Κατοχώρι / Κατωχώρι): Η κάτω συνοικία. 3) Μαχαλάς: Η τέταρτη διατηρημένη συνοικία του χωριού. (Σημείωση: Παλαιότερα αναφέρονται επίσης και μικρότερες ή παλαιότερες γειτονιές/ενορίες, όπως το Μπαϊραμάντον, η Καλούτς κ.ά.) Χριστούγεννα στο Σταυρίν (Μονοβάντων) του Δημήτριου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτη)
Οι κάτοικοι των Μονοβάντων, όπως και όλου του Σταυρίου, διακρίνονταν για την προσήλωσή τους στην ελληνορθόδοξη πίστη, τη διατήρηση της ποντιακής διαλέκτου και τον ιδιαίτερο πολιτισμό τους. Παρά τις πιέσεις, την παρουσία Κρυπτοχριστιανών (Σταυριωτών) στην ευρύτερη περιοχή και τις μεταναστεύσεις, τα Μονοβάντα διατήρησαν την κοινοτική τους οργάνωση και τον ελληνικό τους χαρακτήρα έως τον ξεριζωμό. Γεωγραφικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας Μουρουζάντων. Μουρτζανή. Μεσοχάλδιον, Μονοβάντων
Ο αείμνηστος δάσκαλος μας κ Γεώργιος Κανδηλάπτης (Κάνις) μας καταθέτει τα ακόλουθα για την Ενορία Μονοβάντων. Το Μονοβάντων ήταν η κεντρικότερη ενορία του Σταυρί με 60 οικογένειες και 300 περίπου κατοίκους, βρίσκεται σε μαγευτική τοποθεσία εν μέσω κήπων, αποτελούμενη από τις συνοικίες: Αντρά̤ντων, Αμανατάντων, Αποστολάντων, Σαχινάντων ή Ποπαδάντων, Τσ̆ομαράντων και Μπαϊραμάντων. Είχε δύο ενοριακούς ναούς του Αγίου Βασιλείου και της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού κοντά στα ερείπια άλλης ομωνύμου Μονής. Το Σταυρίν της επαρχίας Χαλδίας του Πόντου. Προς τα βόρεια και σε τρίωρη (με τα πόδια) απόσταση υψώνεται μεγαλοπρεπώς η κωνοειδής κορυφή Αεσέρ’ επί της κορυφής Κουλάτ-Ντάγ ή Γουλάτ, από την οποία είναι ορατός ο Εύξεινος Πόντος και η οποία κατά μαρτυρία πολλών είναι ο Θήχης, τον οποίο αναφέρει ο Ξενοφών στην Κύρου Ανάβαση. Στου Μονοβάντων λειτουργούσε από το 1902 η Κεντρική Ασσερίειος Σχολή με 3-4 διδασκάλους και πάνω από 100 μαθητές, η οποία ανεγέρθη με δαπάνες του Μεγάλου ευεργέτου της Κοινότητος Σταυρίου αείμνηστου Χατζη Παναγιώτου Ασσερή, ο οποίος και τη συντηρούσε. Είναι πατρίδα πολλών διακεκριμένων οικογενειών, όπως των Σαχινάντων των μετέπειτα Κεσίσογλου ή Παπάζογλου και εν τη Ποντιακή, Παπαδόπουλων. Βλαστοί επιζώντες της οικογένειας αυτής είναι ο ιερεύς Άνθιμος Παπαδόπουλος γλωσσολόγος και τέως διευθυντής του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, νύν δε διευθυντής του Αρχείου Πόντου, και ο εν Αλεξανδρούπολη διατριβών δημοδιδάσκαλος και δόκιμος λαογράφος, Δημήτριος Κ. Παπαδόπουλος συνεργάτης πολλών περιοδικών στην Ελλάδα. Οι κάτοικοι του Μονοβάντων υπαχθέντες στην ανταλλαγή των πληθυσμών, εγκαταστάθηκαν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, (Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης, Καλλιθέα Αθηνών κ.α.). Η ονομασία Μονοβάντων προήλθε από το όνομα παλιάς μονής (Μονοβίου) όπου μόναζαν μοναχοί.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
