Το Μπόζ Τεπέ (Boztepe, αρχαίο Όρος Μίθριον) η λατρεία του Πέρση θεού Μίθρα και ο Πολιούχος Άγιος Μεγαλομάρτυρας Ευγένιος ο Τραπεζούντιος

Το Μπόζ Τεπέ (Boztepe, αρχαίο Όρος Μίθριον) αποτελεί τον φυσικό «θρόνο» της Τραπεζούντας, έναν ύψωμα που δεσπόζει νοτιοανατολικά της πόλης προσφέροντας πανοραμική θέα προς τον Εύξεινο Πόντο.

Στην αρχαιότητα συνδέθηκε με τη λατρεία του Θεού Μίθρα, ενώ κατά τη βυζαντινή περίοδο και την εποχή της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας απέκτησε έντονο χριστιανικό χαρακτήρα, φιλοξενώντας σημαντικά μοναστήρια, όπως τη Μονή Θεοσκεπάστου και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Μετά την οθωμανική κατάκτηση (1461), ο λόφος διατήρησε τη στρατηγική και θρησκευτική του σημασία, ενώ στις κλιτύες του αναπτύχθηκαν γειτονιές, τεμένη και νεκροταφεία.

1. Το Μίθριον Όρος (Πόζ Τεπέ) & η Λατρεία του Μίθρα Ο Πέρσης Θεός Μίθρας των Τραπεζούντιων και ο Χριστιανισμός στον Πόντο
Το ύψωμα που σήμερα ονομάζεται Πόζ Τεπέ (Boztepe, «Γκρίζος Λόφος») ονομαζόταν στην αρχαιότητα Μίθριον Όρος. Δεσπόζει πάνω από την πόλη της Τραπεζούντας και αποτέλεσε κομβικό σημείο φυσικής οχύρωσης και λατρευτικής αφοσίωσης από την αρχαιότητα. Πριν την επικράτηση του Χριστιανισμού, στην περιοχή του Πόντου και ειδικότερα στην Τραπεζούντα ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη η λατρεία του Πέρση θεού του φωτός και του ηλίου, Μίθρα. Στην κορυφή του Μίθριου Όρους υπήρχε περικαλλής βωμός και επιβλητικό άγαλμα/ξόανο αφιερωμένο στον θεό Μίθρα.
2. Ο Άγιος Ευγένιος και η Καταστροφή του Ειδώλου  Υπόμνημα εις τον Άγιον Μεγαλομάρτυρα Ευγένιο τον Τραπεζούντιο και τους συνάθλους του Ουαλεριανόν, Κανίδιον και Ακύλαν της Ιεράς Μονής Διονυσίου του Αγίου Όρους
Ο Άγιος Ευγένιος έζησε κατά τους χρόνους των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού (τέλη 3ου αιώνα μ.Χ.). Μαζί με τους συντρόφους του, Ουαλεριανό, Κάνδιδο και Ακύλα, κήρυττε με παρρησία τον Χριστιανισμό στην Τραπεζούντα. Με θείο ζήλο ο Άγιος Ευγένιος ανέβηκε στο Μίθριον Όρος (Πόζ Τεπέ), όπου βρισκόταν το άγαλμα του Μίθρα, και το συνέτριψε με την προσευχή του. Η πράξη αυτή προκάλεσε την οργή του Ρωμαίου διοικητή Λυσία. Ο Ευγένιος και οι σύντροφοί του συνελήφθησαν, υπέστησαν φρικτά βασανιστήρια (μεταξύ των οποίων ρίφθηκαν σε αναμμένο καμίνι από το οποίο βγήκαν αλαβλαβείς) και τελικά αποκεφαλίστηκαν στις 21 Ιανουαρίου 292 μ.Χ.
3. Ο Άγιος Ευγένιος ως Πολιούχος της Τραπεζούντας
Μετά το μαρτύριό του, οι Χριστιανοί έχτισαν περικαλλή ναό και μονή προς τιμήν του κοντά στο σημείο του μαρτυρίου του, στις υπώρειες του λόφου. Ο Άγιος Ευγένιος ανακηρύχθηκε πολιούχος και προστάτης της Τραπεζούντας. Κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (1204–1461), οι Μεγάλοι Κομνηνοί τον θεωρούσαν υπέρμαχο στρατηλάτη της πόλης, απεικονίζοντάς τον μάλιστα στα χρυσά και αργυρά νομίσματα (άσπρα) της αυτοκρατορίας, καθώς και σε σημαίες της εποχής.

Σχολιασμός της εικόνας
Η συγκεκριμένη γκραβούρα/λιθογραφία του 19ου αιώνα αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της οθωμανικής Τραπεζούντας με φόντο τους γυμνούς, βραχώδεις όγκους του Μπόζ Τεπέ: 
Αρχιτεκτονικό επίκεντρο: Στο μέσο της σύνθεσης δεσπόζει ένα οθωμανικό τζαμί με ψηλό, λεπτό μιναρέ που φέρει διακοσμητικές ρίγες. Ο χαμηλός θόλος και η εξωτερική αυλή περιβάλλονται από πέτρινους τοίχους και οικίες τοπικής αρχιτεκτονικής.
Το φυσικό τοπίο: Ο λόφος του Μπόζ Τεπέ υψώνεται επιβλητικός στο υπόβαθρο. Η ονομασία «Boztepe» (που σημαίνει γκρίζος/φαιός λόφος) δικαιολογείται απόλυτα από τη μορφολογία του εδάφους που απεικονίζεται — άγονα, απότομα βράχια με αραιή βλάστηση στη βάση.
Η ανθρώπινη δραστηριότητα: Στο προσκήνιο παρατηρείται η καθημερινή ζωή της εποχής. Φιγούρες με παραδοσιακές ανατολίτικες ενδυμασίες και κάπες (χαρακτηριστικές των κατοίκων του Πόντου και της Ανατολίας) κάθονται ή συνομιλούν στο χωμάτινο μονοπάτι, ενώ στο βάθος διακρίνονται ζώα και περιπατητές.
Καλλιτεχνικό ύφος: Πρόκειται για τυπικό δείγμα του 19ου αιώνα, όπου οι Ευρωπαίοι περιηγητές καταγράφουν με λεπτομέρεια το ανατολίτικο τοπίο, συνδυάζοντας την τοπογραφική ακρίβεια με τη ρομαντική διάθεση.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com