Ο Πέρσης θεός Μίθρας των Τραπεζούντιων και ο Χριστιανισμός στον Πόντο
Στην Τραπεζούντα λατρεύονταν όλες οι ελληνικές θεότητες, αλλά η θεότητα που ετιμάτο πέρα και πάνω από κάποια άλλη ήταν ο Μίθρας. Ο Πέρσης θεός Μίθρας.
Η Τραπεζούντα είναι μία από τις ελάχιστες ελληνικές πόλεις όπου εισήχθη η θεραπεία της Περσικής αυτής θεότητας. Το πράγμα δεν πρέπει να μας ξενίζει όταν ληφθεί υπόψη ότι οι Έλληνες Τραπεζούντιοι στο πρόσωπο του Μίθρα λάτρευαν το δικό τους Απόλλωνα, έναν Απόλλωνα που κοντά στη λαμπρότητα του Ολύμπιου εκείνου Θεού είχε και τη μεγαλοπρέπεια και τις μαγικές δυνάμεις της ανατολικής του προελεύσεως. Ο Μίθρας ήταν Θεός του ουρανίου φωτός, λεγόμενος και Ήλιος Μίθρας, αλλά και της οσιότητας της αλήθειας και της δικαιοσύνης. Οι ναοί του ήταν άντρα και σπήλαια, φυσικά ή τεχνητά. Στην Τραπεζούντα ο ναός του Μίθρα βρισκόταν επί του δεσπόζοντος της πόλεως λόφου που λεγόταν Μίθριον, εμείς δε το ονομάζουμε Μελεθρίον και ήτο ιδρυμένος ο ναός ακριβώς στο σημείο όπου προσέπιπταν οι πρώτες ακτίνες του ανατέλλοντος ηλίου. Ο Πέρσης Θεός Μίθρας των Τραπεζούντιων και ο Χριστιανισμός στον Πόντο. Κάτω από τον ναό βρισκόταν άντρο το οποίο επί των ημερών μας καταχωσμένον διατηρούσε ακόμη πηγή με νερό, στοιχείο απαραίτητο για κάθε ναό του Μίθρα. Ο εν λόγω λόφος λεγόταν Πόζ Τεπέ δηλαδή γκρίζος λόφος. Εμείς ονομάζαμε Μελεθρίον ακριβώς το τμήμα του Πόζ Τεπέ όπου υφίσταντο τα ερείπια του ναού του Μίθρα, επί των οποίων οι χριστιανοί ίδρυσαν μετέπειτα την εκκλησία του Αγίου Ιωάννου του Αγιαστή. Και αυτή ακόμα η λεπτομέρεια, ότι δηλαδή ο ναός και το άγαλμα του Μίθρα τοποθετήθηκε στο πλέον περίβλεπτο σημείο της πόλεως αποδεικνύει τις εξαιρετικές τιμές που απέδιδαν οι Τραπεζούντιοι στον Περσοέλληνα αυτόν Θεό, ο οποίος ήταν και ο πολιούχος της Τραπεζούντας. Η λατρεία του ήταν το κορύφωμα της ευλάβειας των Εθνικών (ειδωλολατρών) και εις το όνομα του εδίδοντο οι μεγαλύτεροι όρκοι ακόμη και των βασιλέων της Περσίας. Απασχοληθήκαμε ιδιαίτερα με αυτήν την θεότητα του Μίθρα διότι στο πρόσωπο του έγινε η συμβολική σύγκρουση των παλαιών θεών και του επιφανέντος νέου. Ο Μίθρας ήταν ο κατεξοχήν εκπρόσωπος και σύμβολο της θρησκείας της χώρας εκείνης. Με τη θρησκεία δε εκείνη που υπέταξε και αφομοίωσε με τους θεούς της όλους τους άλλους και νίκησε και αυτόν τον Κατακτητή με τους μεγάλους του θεούς της Κοσμοκράτειρας Ρώμης, έπρεπε να δώσει τη μάχη της η νέα θρησκεία του Εσταυρωμένου. Με τους πολλούς αρχαίους πασίγνωστους θεούς με τα επιβλητικά είδωλα και τα αιωνόβια σύμβολα έπρεπε να συγκρουστεί ο ένας, ο νέος, ο άγνωστος Θεός που δεν είχε ούτε ομοιώματα, ούτε είδωλα, παρά ένα μόνο σύμβολο φτωχικό, κάτι πιο ταπεινό και από το φτωχικό, σύμβολο μαρτυρίου και βασάνων, έναν ξύλινο Σταυρό. Με παραδόσεις και θρύλους, με θρησκευτικές πεποιθήσεις και υπερφυσικά δεν όλα ριζωμένα από αμέτρητους αιώνες μέσα στις ψυχές και την διάνοια δυνατών ανθρώπων και τρομερών κοσμοκρατοριών έπρεπε να δώσει κρίσιμη μάχη, μάχη που θα άλλαζε τη μορφή της ανθρωπότητας ολόκληρης, μάχη μέχρι θανάτου. Μια νέα θρησκεία γυμνή από κάθε εντυπωσιακό εξωτερικό μεγαλείο, στερημένη από κάθε υπόσχεση ευτυχίας και επίγειας χαράς, θρησκεία που δεν διέθετε καμία υλική δύναμη, καμία υποστήριξη κανενός ισχυρού, κανένα όπλο, παρά μόνο την Αλήθεια, την Αλήθεια που ήταν η δύναμη και η αδυναμία της. Γιατί η αλήθεια αυτή ήταν επανάσταση και σαν επανάσταση είχε διώκτες της όλους τους ισχυρούς της γης και όλες τις άλλες θρησκείες ενωμένες εναντίον της. Όπως σε κάθε γωνιά της Κοσμοκράτειρας Ρώμης γινόταν καθημερινά συγκρούσεις του ενός Θεού με τους πολλούς θεούς, άλλοτε με μοναδικά και άλλοτε με ομαδικά θύματα τους οπαδούς του Ναζωραίου, έτσι και στον Πόντο η πάλη των δύο κόσμων υπήρξε μακρά και σκληρά. Μια πάλη Δαβίδ και Γολιάθ, άνιση όπως η βιβλική και με νικητή τον φαινομενικά πιο αδύνατο όπως εκείνη. Ο πρώτος που κήρυξε το χριστιανισμό στην Τραπεζούντα ήταν ο Άγιος Απόστολος Ανδρέας, ο Πρωτόκλητος και η Εκκλησία της Τραπεζούντας περηφανευόταν πάντοτε, διότι εκείνον είχε πρώτο διδάσκαλο. Ο Μητροπολιτικός Ναός της Τραπεζούντας, μεγαλοπρεπής και αντάξιος της πρωτεύουσας του Πόντου, ο ναός του Αγίου Γρηγορίου υψωνόταν επάνω σε ένα τεράστιο βράχο, του οποίου η βορεινή πλευρά κατέβαινε σε όλο της το πλάτος στη θάλασσα. Δεν ξέρω, αλλά φαντάζομαι πως λίγες εκκλησίες στον κόσμο θα είχαν τόσο επιβλητικό και μεγαλοπρεπή βάθρο που πάνω του άλλοτε ξεσπούσαν τα μανιασμένα κύματα της Μαύρης Θάλασσας και άλλοτε ξεψυχούσαν οι πολύχρονες πτυχώσεις του υγρού στοιχείου σαν να σέρναν ολόκληρο τον Εύξεινο Πόντο σε ένα προσκύνημα και σε μια προσευχή. Στη μέση του θαλασσοδαρμένο αυτού βράχου μέσα σε μια μικρή σπηλιά κατήχησε τους πρώτους χριστιανούς της Τραπεζούντας ο Απόστολος Ανδρέας. Μαζί με όλα τα άλλα που αφήσαμε στον τόπο μας, αφήσαμε και το εκκλησάκι εκείνο του Αγίου Ανδρέα με την πόρτα του την μαύρη μαυρισμένη, την πάντα υγρή από την γειτονιά της θάλασσας, κλειοτή. Την πόρτα του, όπως και τον Μητροπολιτικό μας ναό με το εξαίσιο του καμπαναριό τα έχουν εξαφανίσει εκείνοι που απέμειναν μοναδικοί κάτοικοι της πρωτεύουσας των Κομνηνών. Τα έχουν εξαφανίσει… μα τη σπηλιά; τον βράχο; η σπηλιά και ο βράχος θα μένουν πάντα με τη θάλασσα κοντά τους παρηγορήτρα. Με τη θάλασσα με τα πολλά της μυστικά, τις πολλές απελπισίες και τις περισσότερες ελπίδες. Το κήρυγμα του Αγίου Αποστόλου Ανδρέα δημιούργησε τον πρώτο χριστιανικό πυρήνα, έναν πυρήνα πολύ μικρό βέβαια που οι εγχώριες θεότητες με τον Μίθρα επικεφαλής ούτε τον αντελήφθησαν. Μόλις από τον 3ο αιώνα αρχίζει η σοβαρή διάδοση του χριστιανισμού στον Πόντο χάρις στον Αρχιεπίσκοπο Νεοκαισαρείας Γρηγόριον τον θαυματουργό, τον μαθητή του Ωριγένους, τον Γρηγόριον τον αποκληθέντα Μέγαν. Ζώντος του Γρηγορίου του μεγάλου, ο επί Δεκίου διωγμός 250-251 μ.Χ. που ήταν μικρής διάρκειας, μπορεί να χαρακτηριστεί ως προμήνυμα των τρομακτικών διωγμών του Διοκλητιανού επί της Αυτοκρατορίας του οποίου ο Πόντος περιήλθε στα χέρια του Γαλέριου και του Μαξιμίνου Δάϊα γνωστών διωκτών του Χριστιανισμού. Ο Άγιος Ευγένιος ο Τραπεζούντιος - Ολίγα για την ιστορία του Πόντου - Άγιος Ευγένιος ο Μεγαλομάρτυρας. Ο Πολιούχος της πρωτεύουσας των Μεγαλοκομνηνών της Τραπεζούντος - Υπόμνημα εις τον Άγιον Μεγαλομάρτυρα Ευγένιο τον Τραπεζούντιο και τους συνάθλους του Ουαλεριανόν, Κανίδιον και Ακύλαν της Ιεράς Μονής Διονυσίου του Αγίου Όρους
Ο Θεός Μίθρας των Τραπεζούντιων και ο Χριστιανισμός. Πηγή: Ποντιακή Εστία 1952
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
