Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Χαβίαννας Χαλδίας Πόντου του Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη (Κάνεως)
Σε εξάωρη απόσταση από την Αργυρούπολη προς τα δυτικά και δίωρη απόσταση από την Άρδασσα προς τα νοτιοανατολικά βρίσκεται στην Μεσοχαλδία στην περιφέρεια του ποταμίου Χαβίαννας η Ιερά γυναικεία Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην ενορία Αντωνάντων σε μια περίβλεπτη δεσπόζουσα θέση του κάτω από τη Μονή διερχομένου δυτικού κλάδου του ποταμιού της Χαβίαννας.
Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Χαβίαννας Χαλδίας Πόντου του Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη. Η Μονή αυτή τυγχάνει μία από τις αρχαίες μονές της επαρχίας μας που ιδρύθηκε το 1750 από ευσεβείς γυναίκες οι οποίες είχαν μαζευτεί από τα περίχωρα σε αυτόν τον τόπο και έχτισαν κελιά για τη διαμονή τους. Και εν όσο καιρό ήκμαζαν τα μεταλλεία της χώρας μας και η πατρίδα μας ευδοκιμούσε, έτσι και η Μονή αυτή προόδευε ούτως ώστε περί τις αρχές του περασμένου αιώνα οι ενταύθα μονάζουσες ανήλθαν στον αριθμό των δέκα, και τα κτήματα, τα ακίνητα της Μονής, τα χωράφια και οι κήποι, οι λαχανόκηποι και τα λοιπά, είχαν περιοχή τριακοσίων (300) κοτών κατά την επιτόπια αρίθμηση. Τότε ιδρύθηκε και ο μεγαλοπρεπής Ναός της (καθολικόν). Όταν όμως έπαυσαν τα μεταλλεία και η εκμετάλλευσις τους, τότε και η Μονή αυτή έπαυσε να ευημερεί. Κατασχέθηκαν τα περισσότερα από τα κτήματά της από τους περίοικους και οι μοναχές μετέβησαν σε άλλα μοναστήρια. Το 1880 ιδρύθηκε στην περιοχή του προαυλίου της Μονής, Κεντρική Αστική Σχολή για τις εκπαιδευτικές ανάγκες των πέριξ ενοριών: Κι͜οσέντων, Αντωνάντων, Τζι͜οράντων, όπου δίδασκαν δύο διδάσκαλοι και φοιτούσαν τα παιδιά των κατοίκων των ενοριών αυτών ως και των ενοριών Βαρτάντων και Βαρετόν. Αντωνάντων Χαλδίας Πόντου (διαβάστε περισσότερα). Οι διδάσκαλοι πληρώνονταν από το παγκάρι του Ναού της Μονής και από τα εισοδήματα των κτημάτων της τα οποία τα κατείχαν ως επί το πλείστον οι πρόκριτοι των παραπάνω αναφερομένων ενοριών και πρόσφεραν υπέρ της σχολής κάποιο ελάχιστο ποσό, καθώς κατείχαν δωρεάν τα κτήματα του Ιερού αυτού αναχωρητηρίου, το οποίο συντηρούντο μετά μεγάλης δυσκολίας από τα ταξίδια και τις ελεημοσύνες των ευσεβών κατοίκων της επαρχίας μας. Ως προς το μέτρο αυτό, θερμώς παρακαλούμε την Ιεράν ημών Μητρόπολιν Χαλδίας όπως εφιστήσει την προσοχή της και προστατεύσει τις ενταύθα μονάζουσες βραβεύουσες αυτές το δίκαιον και συντρέχουσες εις την ευημερία αυτού του Ιερού Σεμνείου καθώς τόσους και τόσους διαβάτες, προσκυνητές και πτωχούς καθ’ έτος σιτίζει και περιθάλπει. Στην εποχή μας, τα κτήματα της μονής έχουν μείνει ελάχιστα και συγκαταλέγονται μετ’ αυτών λίγοι δυστυχώς λαχανόκηποι των περισσοτέρων εξ’ αυτών ως είδαμε ιδίοις όμμασι, εν αδίκοις χερσίν ευρισκομένων και από αυτούς ουδέν επίσημο εισόδημα υπάρχει. Έχει δε η Ιερά Μονή και τέσσερα λαμπρά δωμάτια προς ανάπαυλα (φιλοξενία) των προσερχομένων προσκυνητών, ως και κάποια κελιά για τις ενταύθα μοναχές οι οποίες ανέρχονται εις τον αριθμό των τριών (3), τρεφόμενες από την ελεημοσύνη των ευσεβών ομογενών. Διαβάστε περισσότερα για την Χαβίανα (Χαβίαννα) της Χαλδίας του Πόντου
Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Χαβίαννας Χαλδίας Πόντου. Πηγή: Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη (Κάνεως) διδασκάλου «Το Προσκυνητάριον ήτοι Ιστορία των κατά την Χαλδίαν Θείων, Ιερών και Σεβασμίων Μονών». Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη Α.Ε. Το έργο αυτό συνεγράφη τα έτη 1904-1905.
Ο Γεώργιος Κανδηλάπτης - Κάνις γεννήθηκε στην Αργυρούπολη του Πόντου το έτος 1881. Απεφοίτησε από το Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως και από το σχολ. έτος 1899-1900 διορίσθηκε δημοδιδάσκαλος. Δίδαξε σε σχολεία της περιοχής και ταυτόχρονα προσέφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον ελληνισμό, από διάφορες υπεύθυνες θέσεις, όπως μέλος εξεταστικών επιτροπών, Γραμματέας της μητροπόλεως Χαλδίας, οργανωτής και υπεύθυνος συλλόγων, εκπρόσωπος των ομογενών κατά την περίοδον της ανταλλαγής των πληθυσμών κ.α. Από το 1899 που άρχισε να ασκεί το λειτούργημα του διδασκάλου, κατέγραφε την ιστορία της περιοχής και συνέλεξε πολύτιμα στοιχεία για τη λαογραφία και τη δημώδη ποίηση. Μελέτησε τα μοναστήρια και τα φρούρια της Χαλδίας και αντέγραψε πολύτιμους κώδικες. Δημοσίευσε τα βιβλία Ξυνωρίς και Εαρινόν Ρόδον, (Τραπεζούς 1911 και 1913) και πλήθος άρθρων στις εφημερίδες Φάρος της Ανατολής της Τραπεζούντας, Αργοναύτης του Βατούμ. Κατά τις δραματικές ώρες της ανταλλαγής διέσωσε και μετέφερε στην Ελλάδα ιστορικά και λαογραφικά κειμήλια από τις Ι. Μονές και την Μητρόπολη Χαλδίας, τα οστά του Αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Αλεξίου του Μεγαλοκομνηνού και την περίφημη βιβλιοθήκη της Αργυρουπόλεως "Ο Κυριακίδης". Στην Ελλάδα εργάσθηκε ως δημοδιδάσκαλος στο Νομό Έβρου μέχρι τη συνταξιοδότησή του. Για την εν γένει δράση του παρασημοφορήθηκε δύο φορές από την πολιτεία και έτυχε και άλλων διακρίσεων και τιμών. Παράλληλα συνέχισε το συγγραφικό του έργο. Δημοσίευσε δέκα βιβλία και πολυάριθμες μονογραφίες και άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και εφημερίδες. Το ανέκδοτο έργο του, που σύντομα θα εκδοθεί, είναι πολύ σημαντικό και μεγαλύτερο σε έκταση. Απεβίωσε το 1971 και ετάφη στην Αλεξανδρούπολη.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com