Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας 28ον: Τσαπουτλή, Τσακουτσάντων, Τσερκελάντων & Τσίτη
Η Τσ̆α̤πουτλή. Πρόκειται για την τουρκική ονομασία του χωρίου Σαλούτ.
Του Τσ̆α̤κουτσ̆άντων. Χωρίον του Λερίου με πενήντα (50) οικογένειες ομογενών άλλοτε, και Ιερό Ναό των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων.
Του Τσ̆ερκελάντων. Με τέσσερις (4) οικογένειες ομογενών πάνω σε λόφο κοντά στον ποταμό Γιαγλίτερες. Γεωγραφικό Λεξικό Χαλδίας 24ο: Τσ̆α̤πουτλή, Τσ̆α̤κουτσ̆άντων, Τσ̆ερκελάντων, Τσίτη
Η Τσίτη. Κατά την ποντιακή έκφραση Τσίτε και Δζίτε και Σίδη όπως μετονομάσθηκε από τους λογίους. Είναι ένα από τα αρχαιότερα χωριά της επαρχίας Χαλδίας, άλλη ηπειρωτική Ζίτσα, για το πλήθος των λογίων και ένδοξων ανδρών τους οποίους ανέδειξε. Βρίσκεται στον ομώνυμο ποταμό της Τσίτης και απέχει από την μέν Τραπεζούντα δεκαοχτώ (18) ώρες ενώ από την Αργυρούπολη οκτώ (8) και αποτελείται από τέσσερις μεγάλους συνοικισμούς: Της Μεγάλης Τσίτης, της Μικρής Τσίτης ή Ξιπολέντων ή Αλεξιπουλέντων, της Πιβεράς και του Μακρέλ’. Η κυρίως Τσίτη ή και Μεγάλη Τσίτη βρίσκεται σε επικλινές και δασότευκτο έδαφος και διαιρείται σε πέντε μικρές ενορίες, εκ των οποίων οι τέσσερις κυριότερες είναι: Κουβερνάντων, Γιαννακάντων, Κουρτεσάντων και Κυρα̤θέντων. Στην ψηλότερη ενορία έχει μεγαλοπρεπή ιερό ναό της Υπαπαντής της Θεοτόκου η οποία ιδρύθηκε περί του 18ου αιώνα με ψηλό λιθόκτιστο περίβολο. Λίγο παραπέρα από τον ιερό ναό το 1902 ιδρύθηκε μεγάλη Σχολή στην οποία πρωτοδίδαξε ο γράφων (Γεώργιος Κανδηλάπτης – Κάνις). Είχε εβδομήντα (70) οικογένειες ομογενών Ελλήνων και δώδεκα (12) τουρκικές εκ των προ 150 ετών εκτουρκισμένων οι οποίες μιλούσαν τη μητρική τους γλώσσα, ήπιας στο χαρακτήρα, και μάλιστα διατηρούσαν ως και οι ημέτεροι Έλληνες τα ίδια ήθη και έθιμα χωρίς ποτέ να αρνούνται την Ελληνική τους καταγωγή. Μεταξύ του Ιερού Ναού και της Σχολής υπήρχαν ερείπια του αρχαίου παρεκκλησίου των Αγίων Σεργίου και Βάκχου σε θαυμάσιο βυζαντινό ρυθμό. Για τους τούρκους υπάρχει τέμενος με μετρεσέ που ιδρύθηκε με χορηγία του αρχιμεταλλουργού Καπάν’ και Άργονης Θωμά Γ. Τσ̆οπόγλου. Η Τσίτη υφίστατο και επι των χρόνων των Βυζαντινών και Κομνηνών καθώς πολλά σημεία και παραδόσεις το καταδηλώνουν. Μετά την άλωση, μια τοπική παράδοση αναφέρει ότι το 1680 κατοικήθηκε από 13 οικογένειες φυγάδων από την Τσίτη των Σουρμένων, οι οποίες συνεπεία του διωγμού που υπέστησαν από τον εκτουρκισμένο επίσκοπο του Όφεως Αλεξάνδρου ο οποίος έγινε και έπαρχος της Τραπεζούντας και ήταν επίσης γνωστός με το όνομα Σκενδέρ πασά, επίσης το ίδιο αναφέρει και ο εν Θεσσαλονίκη λόγιος ιατρός και πρώην γενικός διοικητής Θράκης Θεοφ. Κ. Θεοφύλακτος ότι εκ Τσίτης έγινε ο συνοικισμός της Τσίτας των Σουρμένων. Η Τσίτη γέννησε πολλούς και λόγιος αρχιερείς και διδασκάλους, προστάτας της πνευματικής διακυβέρνησης και αναμόρφωσης της επαρχίας Χαλδίας και των όμορων επαρχιών ως και αρχιμεταλλουργούς οι οποίοι με τη σειρά τους συντέλεσαν στην οικονομική ανόρθωση της επαρχίας Χαλδίας. Η μεγαλύτερη ακμή της σημειώνεται κατά την πρώτη τριακονταετία του προηγούμενου αιώνα όπου εφ΄ όλων των πραγμάτων της επαρχία Χαλδίας προϊσταντο άνδρες διαπρεπείς εκ Τσίτης εξ’ ου και η παροιμία: «Ο Δεσπότ’ς Τσιτενός, ο ποπάς Τσιτενός, έλα και ο Θεόν Τσιτενός έν’ !». Κοντά στην Τσίτη και εν μέσω γραφικότατης δασώδους τοποθεσίας με πολλά νερά βρισκόταν η Βασιλική, Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή της Θεοτόκου Γουμεράς. Κατά την ανταλλαγή οι κάτοικοι της Τσίτης κατελθόντες στην Ελλάδα εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη και στα Άνω Πορρόϊα Σερρών. Μάλιστα στη χωρίον Νέα Μακρυνίτσα Σερρών ανιστορήθηκε η νέα Ιερά Μονή της Παναγίας Γουμερά. Για την Τσίτη σας προτείνω να διαβάσετε και τις ακόλουθες αναρτήσεις μου: Η Τσίτη της Άρδασσας του Πόντου - Γεωγραφικόν & Ιστορικόν Λεξικόν Χαλδίας Πόντου Ν' Μέρος - Παραδόσεις Τσίτης Άρδασσας - Πώς εχτίεν η Τσίτε τη Άρδασσας - Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Χαλδίας Πόντου Στ Μέρος - Η Σίδη ή Τσίτη ή Τσίτε της επαρχείας Χαλδείας του Πόντου - Γεωγραφικόν & Ιστορικόν Λεξικόν Χαλδίας Πόντου Β' Μέρος
Συνεχίστε την περιήγηση σας στη Χαλδία. Στα επόμενα αφιερώματα μας θα γνωρίσετε τα χωριά, τα ποτάμια, τα όρη και τα τοπωνύμια της επαρχίας Χαλδίας. Ένα εξαιρετικό πόνημα του αείμνηστου κ. Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com