Τρεις ένοπλοι ζιπκοφόροι με την λάζικη φορεσιά του Πόντου - Τραπεζούντα δεκαετία 1890

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ενδυμασίες

Αυτή η εξαιρετική φωτογραφία της δεκαετίας του 1890 αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και επιβλητικά φωτογραφικά τεκμήρια της ανδρικής λάζικης φορεσιάς (ζίπκα) από τον Πόντο.

Πρόκειται για μια στημένη φωτογραφία ατελιέ (studio portrait) που αποπνέει δυναμισμό, λεβεντιά και την ιδιαίτερη αισθητική των Ελλήνων του Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα. Πρόκειται για μια εκπληκτική φωτογραφική απεικόνιση της νεανικής ομορφιάς, της παλληκαροσύνης, της λεβεντιάς, της παράδοσης. Οι νέοι φορούν πλήρη την ενδυμασία η οποία ονομάζεται συνολικά ζίπκα και πρόκειται για ενδυματολογικό δάνειο απο την φυλή των λαζών οι οποίοι ζούσαν στην περιφέρεια της Τραπεζούντας. Οι Λαζοί ως έθνος δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τους Έλληνες του Πόντου και είναι φανατικοί μουσουλμάνοι. Η ζίπκα υιοθετήθηκε ως ένδυμα κυρίως των νέων της εποχής εκείνης και σταδιακά αντικατέστησε την ελληνική παραδοσιακή βράκα και το ποτούρ'. ε κάθε περίπτωση καλό θα ήταν να γνωρίζουμε οτι τα φωτογραφικά στούντιο των μεγαλουπόλεων (παράλιων πόλεων του Πόντου) της εποχής εκείνης είχαν κι ένα μεγάλο βεστιάριο με παραδοσιακές και ευρωπαϊκές ενδυμασίες με όλα τα παρελκόμενα τους τα οποία μπορούσαν οι ενδιαφερόμενοι να χρησιμοποιούν επι πληρωμή για να φωτογραφηθούν επετειακά και αναμνηστικά. Στις περισσότερες των περιπτώσεων τα ενδύματα που βλέπουμε σε παλιές παρόμοιες φωτογραφίες τέτοιου τύπου ανήκουν στα βεστιάρια των φωτογραφικών οίκων.
1. Ανάλυση της Ενδυμασίας (Ζίπκα). Η ανδρική αυτή ενδυμασία είναι σχεδιασμένη για ευκινησία, μάχη και ορεινό περιβάλλον. Στην φωτογραφία βλέπουμε και τους τρεις άντρες με την πλήρη, αυθεντική τους εξάρτυση:
• Ζίπκα: Το στενό, πολύπτυχο παντελόνι από τσόχα, το οποίο είναι φαρδύ στους γοφούς για να διευκολύνει την κίνηση και στενεύει από το γόνατο μέχρι τους αστραγάλους.
• Πασ̌λήκ’ (ή Μπασλίκι / Κουκούλα): Το χαρακτηριστικό κάλυμμα της κεφαλής. Είναι ένας μακρύς υφασμάτινος (τσόχινος) κεφαλόδεσμος/κουκούλα ο οποίος τυλίγεται γύρω από το κεφάλι με συγκεκριμένο τρόπο, αφήνοντας τις άκρες και την φούντα (πισ̌κίλ’ ή πισ̌κούλ’) να πέφτουν στους ώμους με χάρη. Ο τρόπος τοποθέτησης της κουκούλας ήταν περίτεχνος ώστε να αναδεικνύει το πρόσωπο.
• Καμίσ’: Βαμβακερό υποκάμισο φορούμενο εσωτερικά και από επάνω συνήθως φορούσαν το γιλέκ’ το οποίο δεν ήταν πάντοτε απαραίτητο. Υπάρχει πλειάδα φωτογραφιών αρχείο σε επίσημη γιορτινή φωτογράφηση με μόνο το σακάκι (χωρίς την ύπαρξη γιλέκου)
• Ζεπούνι / Κοτσίκ’ / Σάλτα / Σαλταμάρκα (πανωφόρι): Εξωτερικό πανωφόρι – σακάκι με σιρίτια, κεντήματα, τσέπες και κουμπιά.
• Σιλιάχι (Σιλαχλίκ’ ή Σελαχλίκ’): Η δερμάτινη πλατιά ζώνη στη μέση, η οποία χρησίμευε ως οπλοθήκη. Εκεί τοποθετούσαν τα μαχαίρια, τις πιστόλες, τις καπνοσακούλες και άλλα προσωπικά αντικείμενα καθώς εκεί κατέληγαν και κοσμήματα όπως το κιοστέκ’ (αλυσίδα) της ώρας. Τη μέση τους κοσμεί πολύχρωμο ταραπουλούζ (μεταξωτό ή μάλλινο ή βαμβακερό υφασμάτινο ζωνάρι) και φέρουν πλήρη οπλισμό με σελάχι, κάμα (σπάθη), πιτσάκ' (μάχαιρα κοντού μήκους), μακρύκανα όπλα εποχής, Καπνοσακούλες υφασμάτινες κεντημένες με την τσερκέζικη τέχνη του συρματερού, κοσμήματα και δερμάτινα υποδήματα.
• Οπλισμός & Εξαρτήσεις: Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
α) Φυσιγγιοθήκες (Φισεκλίκια): Διασταυρούμενες στηδιογραφικές ζώνες με σφαίρες (ιδιαίτερα επιβλητικές στον καθήμενο άντρα).
β) Κάμα / Καρακουλάκ / Σπάθη / Μαχαίρι: Διακρίνονται τα χαρακτηριστικά μακριά ποντιακά μαχαίρια με τις διχαλωτές ή περίτεχνες λαβές (π.χ. στον άντρα δεξιά).
γ) Καραμπίνες / Καριοφίλια: Ο καθήμενος κρατάει στα γόνατά του ένα μακρύκαννο τουφέκι, ενώ οι άλλοι δύο φέρουν επίσης όπλα στην πλάτη ή στον ώμο.
• Υπόδηση (Τσ̌άπουλας / Γεμενιά): Ελαφριά δερμάτινα υποδήματα, κατάλληλα για γρήγορο πάτημα στο βουνό (χωρίς απαραίτητη ύπαρξη σε μέστ͜ια/δερμάτινες περικνημίδες). Πάμπολλες είναι περιπτώσεις όπου τα γεμενία και τα τσ̌άπουλας φοριούνται σε τέτοιου είδους φωτογραφήσεις μεμονωμένα χωρίς μέστ͜ια.
2. Το Φωτογραφικό Στούντιο & η Αισθητική. Η φωτογραφία είναι τυπικό δείγμα φωτογραφικού ατελιέ των τελών του 19ου αιώνα στην Τραπεζούντα.
• Ζωγραφισμένο Φόντο (Backdrop): Πίσω από τους άντρες διακρίνεται ένα ζωγραφισμένο σκηνικό με φυσικό τοπίο (δέντρα, δάσος), το οποίο χρησιμοποιούσαν οι φωτογράφοι της εποχής για να δώσουν την αίσθηση του εξωτερικού χώρου μέσα στο εργαστήριο. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
• Στημένη Πόζα: Ο ένας άντρας κάθεται σε μια κλασική καρέκλα εποχής και οι άλλοι δύο στέκονται εκατέρωθεν, δημιουργώντας μια τέλεια συμμετρική σύνθεση.
• Φωτισμός & Λεπτομέρεια: Η ποιότητα της αρχικής πλάκας (και της κατοπινής επιχρωματισμένης εκδοχής που παραθέτω) αναδεικνύει τις υφές των υφασμάτων, τα μεταλλικά στοιχεία των όπλων και τα μουστάκια, που αποτελούσαν σύμβολο ανδρισμού και κύρους.
3. Το Ιστορικό Πλαίσιο (Δεκαετία 1890). Η δεκαετία του 1890 στον Πόντο ήταν μια περίοδος οικονομικής και πολιτισμικής άνθησης για το ελληνικό στοιχείο, αλλά ταυτόχρονα και μια εποχή αυξανόμενης αβεβαιότητας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία:
• Οι Έλληνες του Πόντου διατηρούσαν ισχυρή την τοπική τους ταυτότητα.
• Η οπλοφορία και η φωτογράφιση με πλήρη στρατιωτική/παραδοσιακή εξάρτυση δεν ήταν απαραίτητα ένδειξη ανταρτών (ανταρτών του Πόντου, οι οποίοι οργανώθηκαν κυρίως αργότερα, τη δεκαετία του 1910), αλλά αποτελούσε αστική και αγροτική μόδα/περηφάνια. Οι άνδρες συχνά φωτογραφίζονταν έτσι για να δηλώσουν το σθένος, την κοινωνική τους θέση και την ετοιμότητά τους να υπερασπιστούν την οικογένειά τους.