Οἱ κυριώτεροι συντελεσταί, ποὺ συνέβαλον εἰς τὴν τοιαύτην ἀξιόλογον κοινωνικὴν καὶ πνευματικὴν πρόοδον, ἦσαν ἡ ἁλματωδῶς αὐξανομένη οἰκονομία τῶν κατοίκων, κατὰ τὰ τελευταῖα ἰδίως ἔτη ἀφ' ἑνὸς καὶ ἀφ' ἑτέρου ἡ μεγάλη συμβολὴ τῶν διανοουμένων καὶ ἐπιστημόνων, οἱ σπουδαιότεροι τῶν ὁποίων ἦσαν οἱ ἑξῆς:
Η Παιδεία: Οἱ φιλοπρόοδοι καὶ φιλόμουσοι κάτοικοι τῆς Κερασοῦντος δὲν περιωρίσθησαν μόνον εἰς τὴν ἀνέγερσιν εὐπρεπῶν ἱερῶν ναῶν καὶ παρεκκλησίων, ἀλλὰ κατέβαλον μεγάλας φροντίδας διὰ τὴν ἀρτίαν καὶ ἑλληνοπρεπῆ ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων των.
Ε Κ Κ Λ Η Σ Ι Α Ι: Οἱ ὡς ἄνω Ἑλληνοχριστιανοί, ἀφοσιωμένοι εἰς τὰ χριστιανικά τους αἰσθήματα, κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς διατήρησιν αὐτῶν καὶ ἀνήγειραν τοὺς ἑξῆς εὐκλεεῖς καὶ εὐπρεπεῖς ναοὺς διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν θρησκευτικῶν αὐτῶν καθηκόντων.
ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΚΕΡΑΣΟΥΝΤΟΣ ΠΟΝΤΟΥ. Κατὰ τὸν δέκατον αἰῶνα π.Χ., καθ' ἃ ἀναφέρει ὁ Ἡρόδοτος, οἱ Ποντοπόροι Ἕλληνες ὁρμώμενοι ἀπὸ τὴν Μητρόπολιν καὶ ἰδίως ἀπὸ τὴν πλουσίαν καὶ εὐδαίμονα Μίλητον τῆς Ἰωνίας ἵδρυσαν εἰς τὰ παράλια, τοῦ κατ' εὐφημισμὸν ὀνομαζομένου Εὐξείνου Πόντου, τὰς Ἑλληνικὰς ἀποικίας Σινώπης, Ποντοηρακλείας, Ἀμισοῦ, Κοτυώρων, Τραπεζοῦντος καὶ ἄλλας.
Θεία μ’ ή κουτσ̌ή σ', το γιάβρου μ’ κ' εγώ χουζμετσ̌ής,
κατ' κ̌ί δίσμ’ ατεν θειΐτσα μ’ κι' άς έν’ γιά την ψ̌ή σ'.
Αναμνηστική φωτογραφία Ελληνίδας του Πόντου στην Τιφλίδα στα τέλη του 1800 Μετανάστευση των Ελλήνων του Πόντου στην Ρωσία