Ζευγάρι Ελλήνων του Πόντου περί τα τέλη του 1800 - Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά
Ζευγάρι Ελλήνων του Πόντου περί τα τέλη του 1800 - Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά
Η φωτογραφία είναι ένα τυπικό στούντιο-πορτρέτο των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα ή των αρχών του 20ου αιώνα. Βλέπουμε δύο πρόσωπα σε όρθια στάση μπροστά σε ζωγραφισμένο φωτογραφικό φόντο. Η στάση είναι αυστηρή και τελετουργική, όπως συνηθιζόταν στην εποχή των μεγάλων χρόνων έκθεσης των φωτογραφικών μηχανών. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι η έντονη ενδυματολογική αντίθεση: Ο άνδρας αριστερά φέρει ευρωπαϊκό αστικό ένδυμα (σακάκι, γιλέκο, γραβάτα). Η γυναίκα στα δεξιά φέρει παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά με μακρύ πουκάμισο, επενδύτη / ζιπούνα, κατηφέ / πανωφόρι από βελούδο και λαχόρι με διακοσμητικές ρίγες. Αυτή η συνύπαρξη «ευρωπαϊκού ανδρικού κοστουμιού» και «παραδοσιακής γυναικείας φορεσιάς» αποτελεί χαρακτηριστικό φαινόμενο σε πολλές ελληνικές κοινότητες του Πόντου κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο. Παραδοσιακές ανδρικές και γυναικείες ενδυμασίες στον Πόντου
Ιστορική ανάγνωση. Η φωτογραφία αποτυπώνει μια εποχή βαθιάς κοινωνικής μετάβασης. Κατά τον 19ο αιώνα οι Έλληνες του Πόντου γνώρισαν σημαντική οικονομική και μορφωτική ανάπτυξη, ιδιαίτερα σε αστικά κέντρα όπως την Τραπεζούντα, Κερασούντα, Αμισός (Σαμψούντα), Οινόη, Αργυρούπολη κτλ. Η διείσδυση των ευρωπαϊκών προτύπων εκδηλώθηκε πρώτα στην ανδρική εμφάνιση. Το κοστούμι έγινε σύμβολο: μόρφωσης, οικονομικής ανόδου, εμπορικής δραστηριότητας, επαφής με τη Δύση. Αντίθετα, οι γυναίκες διατήρησαν για περισσότερο χρόνο τις παραδοσιακές φορεσιές, καθώς θεωρούνταν φορείς της οικογενειακής και κοινοτικής παράδοσης. Έτσι, η εικόνα αποτυπώνει την ισορροπία ανάμεσα στη νεωτερικότητα και την παράδοση.
Κοινωνική ανάγνωση. Η φωτογράφιση σε επαγγελματικό στούντιο δεν ήταν μια οικονομικά φθηνή υπόθεση. Η ύπαρξη τέτοιου πορτρέτου συνήθως υποδηλώνει: οικογένεια με οικονομική άνεση, εμπορική ή επαγγελματική δραστηριότητα, επιθυμία κοινωνικής προβολής, επίγνωση της σημασίας της φωτογραφικής μνήμης. Το γεγονός ότι τα δύο πρόσωπα φωτογραφίζονται μαζί μπορεί να παραπέμπει σε: αρραβώνα, γάμο, αδέλφια, συγγενική σχέση. Δεν μπορούμε όμως να το επιβεβαιώσουμε μόνο από την εικόνα καθώς δεν παρέχονται περαιτέρω πληροφορίες για τα ονοματεπώνυμα των εικονιζόμενων προσώπων, την χρονολογία, τον τόπο καταγωγής και φωτογράφησης. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Λαογραφική ανάγνωση της γυναικείας φορεσιάς: Η φορεσιά παρουσιάζει στοιχεία που συναντώνται σε πολλές ελληνικές κοινότητες του Πόντου. Διακρίνουμε: εσωτερικό λευκό βαμβακερό καμίσ' (υποκάμισο) - μακρύ εσωτερικό πολυτελές ένδυμα (ζουπούνα), βελούδινο εξωτερικό πανωφόρι (κατηφές), διακοσμητικά γαϊτάνια λοξό κλείσιμο στο μπροστινό τμήμα του ζωναριού (λαχοριού), σχετικά λιτή κεφαλόδεση με την πολυτελή τάπλα. Το βελούδο αποτελούσε υλικό κοινωνικού κύρους. Η χρήση του δεν δήλωνε απαραίτητα πλούτο, αλλά σίγουρα μαρτυρούσε επιμέλεια, αισθητική και οικονομική δυνατότητα. Η ενδυμασία φαίνεται περισσότερο αστική ή ημιαστική παρά καθαρά ορεινή.
Λαογραφία του σώματος και της στάσης - Ένα στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η στάση των σωμάτων. Στις ποντιακές κοινότητες της εποχής η σοβαρότητα θεωρούνταν ένδειξη αξιοπρέπειας, η ακινησία δήλωνε αυτοκυριαρχία, η μετωπική στάση πρόβαλλε κοινωνικό κύρος, γι' αυτό οι φωτογραφίες σπάνια παρουσιάζουν χαμόγελα. Δεν πρόκειται για «αυστηρούς ανθρώπους», αλλά για διαφορετικό πολιτισμικό κώδικα φωτογράφησης. Ιστορία του Ελληνισμού στον Εύξεινο Πόντο
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ποντιακό συμπέρασμα. Από λαογραφική άποψη, η φωτογραφία αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα της συνύπαρξης δύο κόσμων: του παραδοσιακού ελληνικού Πόντου, του εκσυγχρονιζόμενου αστικού Πόντου. Ο άνδρας εμφανίζεται ήδη ενταγμένος στα νέα ευρωπαϊκά πρότυπα ένδυσης, ενώ η γυναίκα διατηρεί την ενδυματολογική κληρονομιά της κοινότητας. Αυτό το δίπολο συναντάται σε εκατοντάδες ποντιακά φωτογραφικά τεκμήρια λίγο πριν τις δραματικές ανατροπές των αρχών του 20ου αιώνα.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ο όρος «άυλη πολιτιστική κληρονομιά» αναφέρεται σε παραδόσεις ή ζωντανές εκφράσεις που έχουν κληροδοτηθεί από τους προγόνους μας, όπως προφορικές παραδόσεις, παραστατικές τέχνες, κοινωνικές πρακτικές, γιορτές και τελετές, γνώσεις και πρακτικές που σχετίζονται με τη φύση και το σύμπαν ή γνώσεις και τεχνικές για δημιουργία χειροποίητων κατασκευών. Η προστασία της άυλης κληρονομιάς αποτελεί σημαντικό παράγοντα διατήρησης της πολιτιστικής ποικιλομορφίας μπροστά στην τάση ομογενοποίησης που προκύπτει από την παγκοσμιοποίηση. Η κατανόηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς διαφορετικών κοινοτήτων ενισχύει το διαπολιτισμικό διάλογο και ενθαρρύνει τον αμοιβαίο σεβασμό για διαφορετικούς τρόπους ζωής, ενώ παράλληλα εμπλουτίζει τη γνώση και τα προσόντα που μεταβιβάζονται μέσω του πολιτισμού από τη μια γενιά στην άλλη. Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο
Στοιχείο Άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μπορεί να είναι κάτι: Παραδοσιακό, σύγχρονο και ζωντανό: άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι «νεκρές» παραδόσεις του παρελθόντος αλλά αποτελείται από πρακτικές που είναι ζωντανές μέχρι σήμερα. Συμπεριληπτικό: ενδέχεται να μοιραζόμαστε εκφράσεις πολιτιστικής κληρονομιάς οι οποίες παρουσιάζουν στοιχεία παρόμοια με παραδόσεις ή πρακτικές άλλων λαών. Είτε προέρχονται από το γειτονικό χωριό, από μια πόλη ή την άλλη άκρη του κόσμου, είτε έχουν αφομοιωθεί από μια ομάδα ανθρώπων που έχουν μεταναστεύσει σε άλλη περιοχή, όλα συναποτελούν την άυλη πολιτιστική κληρονομιά: έχουν περάσει από τη μια γενιά στην άλλη, συμβάλλουν στη διαμόρφωση ταυτότητας, αποτελούν συνεκτικά στοιχεία του παρόντος με το παρελθόν και το μέλλον και βοηθούν τα άτομα να αισθάνονται μέλη μιας ευρύτερης ομάδας.
H άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν αξιολογείται μονομερώς, σαν απλό πολιτιστικό αγαθό, που, συγκριτικά θεωρημένο, διακρίνεται για την αποκλειστικότητα του ή την εξαιρετική του αξία. Διακρίνεται κυρίως για τη θέση που κατέχει στις κοινότητες στις οποίες εντοπίζεται και εξαρτάται από τα άτομα που κατέχουν τη γνώση για τις παραδόσεις, τα προσόντα και τα έθιμα και μπορούν να τα μεταβιβάζουν στα υπόλοιπα μέλη της κοινότητας, από γενιά σε γενιά, ή σε άλλες κοινότητες. Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να είναι κληρονομιά μόνο όταν αναγνωρίζεται ως τέτοια από τις κοινότητες, τις ομάδες ή τα άτομα που τη δημιουργούν, τη διατηρούν και τη μεταβιβάζουν - χωρίς την αναγνώρισή τους κανείς άλλος δεν μπορεί να αποφασίσει κατά πόσον μια πρακτική αποτελεί κομμάτι της δικής τους κληρονομιάς.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
