Παντελή Ηλ,. Μελανοφρύδη Β' Μέρος. ΙΔΡΥΣΙΣ. Παντελή Μελανοφρύδη.

Ο Παντελής Μελανοφρύδης εξιστορεί για την Γουμερά και επιμένει στις προφορικές παραδόσεις τις οποίες άκουσε ο ίδιος από μορφωμένους γέροντες του χωρίου Αδύσσης. Πίσω απ τον υπερκείμενο λόφο "Ο Τσηλέβας" ή Ηλέβγα, δηλαδή η Ανατολή (του Ήλ' το έβγα), στη νότια απότομη και βραχώδη πλευρά του βουνού "Τ' Αδιανού το ποδάρ'" που χωρίζει τις περιοχές της Άδυσσας και Τσίτης, σώζονται ερείπια Βυζαντινού Ναού με τη βόρεια πλευρά σχεδόν σκεπασμένη με τοιχογραφίες, ερημωθείσης Μονής από κατολίσθηση του εδάφους.

Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη (Κάνι) Α΄ Μέρος. Τοποθεσία.

Νοτίως της Τραπεζούντας και σε απόσταση 92 χλμ στη δημόσια οδό προς το Ερζερούμ, βρίσκεται το Τορούλ, η άλλοτε Άρδασσα λεγόμενη, παλιότερα έφερε το όνομα Μεσοχάλδιο, έδρα υποδιοίκησης (καϊμακαμλίκι) της διοικήσεως (μουτεσαριφλίκι) Γιουμουσχ̌ανέ (Αργυρούπολη) από την οποία απέχει 25 χλμ. Από την Άρδασσα διέρχεται ο Κάνις ποταμός, στον οποίο συμβάλλουν από δεξιά τα ποτάμια Μούζαινας, Χάραβας, και Κρώμνης. Από αριστερά τα ποτάμια Νίβαινας (Δέραινας), Τσίτης, Ρυακίου, Τζίζερας. Πέρα απ την Τσαερά ο Κάνις ονομάζεται Χαρσιώτης και εκβάλλει στη Μαύρη Θάλασσα παρά την Τρίπολη στην τοποθεσία Χαλκόβαλα.

Η Τσίτη ή Τσίτε όπως κακώς λεγόταν, ή Σίδη όπως συνήθως γραφόταν, ήταν ένα απ' τα προοδευτικότερα χωριά της εκκλησιαστικής επαρχίας Χαλδείας του Πόντου. Βρισκόταν σε δίωρη απόσταση από την Άρδασσα, εξάωρη απ' την Αργυρούπολη και εικοσιτετράωρη απ' την Τραπεζούντα. Είναι άγνωστος ο χρόνος της εποίκισης της. Αν όμως πιστέψουμε στην παράδοση η οποία λέγει ότι η Τσίτη είναι αποικία του ομώνυμου χωριού των Σουρμένων Τσίτα, τότε πρέπει να υποθέσουμε ότι η Τσίτη είναι από εκείνα τα χωριά που σχηματίσθηκαν (μετά την άλωση της Τραπεζούντας από τους τούρκους) από φυγάδες των παραλίων της Μαύρης Θάλασσας. Την Τσίτη την αποτελούσαν τέσσερις συνοικισμοί με τα ονόματα: Μεγάλη Τσίτη, Μικρά Τσίτη, Μακλέλ και Πιβερά, αριθμούσε μάλιστα περί τις 120 Eλληνικές οικογένειες. Η Σίδη ή Τσίτη της επαρχείας Χαλδείας του Πόντου

Πρόταση παρακολούθησης του πρώτου μεταξύ τεσσέρων αφιερωματικών βίντεο για την Ιερά Μονή Παναγίας Γουμερά Α΄ Μέρος στην Τσίτη Αρδάσσης Πόντου

Το προοδευτικό τούτο χωριό γέννησε διάσημες προσωπικότητες, πανίσχυρους αρχιμεταλλουργούς του Καπάν και της Αργίνης, τους Τζοπήδες, Σιρμπελάδες κ.λ.π.  Η Τσίτη έδωσε κατά τον 18ο αιώνα τέσσερις μητροπολίτες στην επαρχία της με σημαντική μόρφωση όπως και τον Ιερομόναχο Διονύσιον Κουζάνον αλλά και ακόμη τρείς μητροπολίτες εις την επαρχία Αμίδης Μεσοποταμίας. Το χωρίον Τσίτη δια των τέκνων του ετίμησε τα Ελληνικά Γράμματα κατά τον 18ο αιώνα και αυτήν ακόμα την Αυθεντική Ακαδημία του Βουκουρεστίου, καθώς δια του Ανανίου Αδαμίδου-Κουζάνου του Νομοφύλακος ο οποίος σπούδασε επι επταετία νομικά εις το Παταύϊον της Ιταλίας με δαπάνες και έξοδα του ηγεμόνα Κωνσταντίνου Υψηλάντη. Χωριό που είχε τον Ουσταμπασίδην – Λαζαρίδην περιβεβλημένο με εξουσία να δικάζει και αυτούς ακόμα τους Τούρκους και να καταστέλλει και να εξουδετερώνει τις αυθαιρεσίες των Τούρκων μπέηδων, τέτοιο χωριό δεν ήταν διόλου τυχαίο. Δεν λεγόταν καθόλου τυχαία και η λαϊκή παροιμία:"Ο Γούμενον Τσιτενός, ο Δεσπότς Τσιτενός, ο Κοτζάμπασης Τσιτενός, ο Ουστάμπασης Τσιτενός, ο Θεόν πα Τσιτενός μη έν;"  Ήδη κατά το έτος 1913 η Ιερά Μονή της Παναγίας Γουμερά η οποία βρισκόταν πλησίον της Τσίτης, μετατράπηκε σε Πρακτικόν Λύκειον μετά των περιοίκων χωρίων και αποτέλεσε τρανό δείγμα της προοδευτικότητας της Τσίτης. Επαξίως ετίμησαν το λαμπρόν όνομα της Τσίτης αλλά και της καταγωγής τους ερχόμενα τα τέκνα της στην Ελλάδα, και τέτοιοι ήσαν: ο γλωσσολόγος κ. Δημοσθένης Οικονομίδης (μητρόθεν) συνεργάτης του Ιστορικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσης, ο εν Θεσσαλονίκη οφθαλμολόγος κ. Θ.Κ. Θεοφύλακτος τέως γενικός διοικητής Θράκης και ο εν Κοζάνη πολιτευόμενος ακραιφνής ιδεολόγος του Εργατο-Αγροτικού Κόμματος κ. Κοσμάς Προκοπίδης. Από την Τσίτη προέρχονταν αρκετοί αρχιμεταλλουργοί μεταξύ των οποίων γνωστότεροι ήσαν, ο περίφημος Δημ. Σίρπυλας και οι Γεώργιος και Θωμάς Τσιπόγλου, οι οποίοι έδρασαν στα μεταλλεία Καπάν της Μεσοποταμίας, οι οποίοι ενίσχυσαν οικονομικώς την Ιερά Μονή Παναγίας Γουμερά , την πλούτισαν και χρηματοδότησαν την ανέγερση κτισμάτων έως και του Καθολικού της μονής (του κεντρικού ιερού ναού του μοναστηριού). Από την Τσίτη προερχόταν ο αξιομνημόνευτος κοτζάμπασης Συμεών Λαζαρίδης ο οποίος δίκαζε τις διαφορές μεταξύ Ελλήνων αλλά και Τούρκων. Φημιζόταν η Τσίτη ως πατρίδα Αρχιερέων – Μητροπολιτών και λογίων, αλλά και πολλών αγιογράφων και ξυλογλυπτών. Πως εχτίεν η Τσίτε - Παραδόσεις Τσίτης Άρδασσας, Χρονικά του Πόντου - Αβραμάντης Ιωάννης
Από την Τσίτη ήταν επίσης:
• Ο Ανανίας Κουζάνος ο επικαλούμενος νομοφύλαξ, ο οποίος δίδαξε στη Μολδαβία περί τα τέλη του ΙΗ΄ αιώνα
• Ο Διονύσιος Κουζάνος ο οποίος προχειρίστηκε Αρχιερέας της Χαλδίας και εξέδωσε την ακολουθία των πατέρων Βαρνάβα και Σωφρονίου.
• Ο Ανανίας Γουμεριώτης, ο οποίος δίδαξε μαζί με τον λόγιο Κοσμά (εκ Φιτιανάντων) στο Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως 1754-1758
• Ο Θεοφάνης Ζωγραφάντης, ο οποίος θήτευσε στην Μονή Γουμεράς και δίδαξε στο Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως 1776-1780 και αργότερα στην Τραπεζούντα, ενώ προχειρίστηκε Αρχιερέας Χαλδίας το 1783.
• Επίσης, οι Μητροπολίτες επαρχίας Χαλδίας : Διονύσιος, Σωφρόνιος, και τέλος ο Σίλβεστρος ο Β΄ του οποίου ο τάφος ήταν στην Παναγία Γουμερά όπου εφησύχαζε μετά τα τραγικά γεγονότα του Ρωσσοτουρκικού πολέμου 1828-1829.
•  Ο Νεοκαισαρείας Διονύσιος,
•  Ο Αμίδης του Πατριαρχείου Αντιοχείας Αγαθάγγελος,
• Αλλά και οι λόγιοι του Φροντιστηρίου Αργυρουπόλεως : Ιορδάνης Ζωγραφάντης, Νεόφυτος Ιερομόναχος, Ναθαναήλ Ζυγάς, Βασίλειος Ναθαναήλ και πλείστοι άλλοι.  Χαλδία - Αργυρούπολις Πόντου Gümüşhane (Πόλεις, Κωμοπόλεις, Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα)

Πηγή: Ποντιακά Φύλλα τεύχος 4ον & 5ον Αθήναι 1936

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com    

Φορίστ' ατεν, σ̌κεπάστ' ατεν, επάρ' ατεν κι ας πάμε,
'σ σην χαρά σ' νύφε ξάϊ μη κλαίς, περ' παλαλά θ' εφτάμε.

Ηχητικό ιστορικό ντοκουμέντο από καταγραφή του αείμνηστου Στάθη Ευσταθιάδη. Παίζει λύρα και τραγουδά ο αείμνηστος και αξεπέραστα γνήσιος και αυθεντικός λαϊκός καλλιτέχνης Χρήστος Αιβαζίδης (Αϊβάζ).