Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν της επαρχίας Χαλδίας (Αντωνάντων, Άλμη, Απιόν ή Μέζιρε, Αρδαπέρ, Άρδασσα, Γονοκέλ, Παγαράντων, Ρασσόπον "Ραχ̌όπον", Μουσκενέντων)
Το Αντωνάντων. Ενορία της Κάτω Χαβίαννας με 18 οικογένειες που κείται σε κατωφέρεια εδάφους περίπου 8 λεπτά πάνω απ' το ποτάμι της Χαβίαννας
Το Αντωνάντων. Ενορία του τμήματος Λερίου που αποτελείτο από 35 οικογένειες και είχε Ιερό Ναό προς τιμή του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. Οι κάτοικοι διακρίνονταν ως καλοί γανωτές καθώς ταξίδευαν στο Κουρδιστάν και την Μικρά Ασία. Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο
Η Άλμη. Το αρχαιότερο χωριό του ποταμού Δερραίνης που αριθμούσε περίπου 150 οικογένειες οι οποίες είχαν μεταναστεύσει προ 100 ετών στη Ρωσία και στο Άκ Δάγ του νομού Άγκυρας. Είχε ιερό ναό του Προφήτη Ηλία ενώ στα τελευταία χρόνια είχαν απομείνει 35 σπίτια (οικογένειες). Απ' το χωρίον Άλμη (σύμφωνα με τον αείμνηστο δάσκαλο του κ Γ.Κανδηλάπτη, τον κ Φίλλιπο Α. Χειμωνίδη) κατάγονταν οι πρώτοι κάτοικοι της Σάντας μετά την Άλωση (Ιστορία και στατιστική Σάντας, Αθήναι 1902, σελ.18).
Το Απιόν ή Μέζιρε. Έπαυλη απ' τα μέσα του ΙΗ' (18ου) αιώνος στον ποταμό Μαυραγγέλιο, η οποία ονομάστηκε έτσι επειδή έφερε πολλά απίδια. Το 1810 αγοράστηκε απ' τον γενικό Αρχιμεταλλουργό Ιάκωβο Γρηγοράντου και προσφέρθηκε σαν δώρο στον έκπτωτο ηγεμόνα της Ιβηρίας Ηράκλειο ως κατοικία. Οι τουρκικές αρχές δεν επέτρεψαν την δωρεά αυτή οπότε η παραπάνω τοποθεσία έμεινε ως κληροδότημα στους απόγονους του Ιακώβου Γρηγοράντου. Την περίοδο του θέρους χρησιμοποιείτο ως θέρετρο απ' τους πλούσιους Τραπεζούντιους.
Το Αρδαπέρ. Χωριό στους πρόποδες του όρους Αγίου Παύλου με 15 χριστιανικές και 20 τουρκικές οικογένειες και ναό προς τιμή της κοίμησης της Θεοτόκου. Στην είσοδο του χωριού υπήρχε αρχαία μονή η οποία καταστράφηκε μετά την Άλωση της Τραπεζούντας και δίπλα της υπήρχε καθαρή και δροσερή πηγή με άφθονο νερό απ' όπου έχει τις πηγές του ο ποταμός Νιβαίνης.
Η Άρδασσα. Πρόκειται για την πρωτεύουσα του Μεσοχαλδίου ή Τορούλ που ήταν έδρα του υποδιοικητού με 40 τουρκικές και 5 χριστιανικές οικογένειες εκτός των εμπορευομένων απ' τα γύρω χωριά. Υπήρχε ναός στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Το χωρίο κείται στην δεξιά όχθη του ποταμού Κάνι, μεταξύ των ορέων Καστέλ και Καλέ στους πρόποδες του περιώνυμου φρουρίου του Μεσοχαλδίου όπου σε ανασκαφές που έγιναν είχαν βρεθεί αρχαιολογικά πολεμικά αντικείμενα και οστά πελώριων ανδρών. Η Άρδασσα απέχει 18 ώρες απ' την Τραπεζούντα και 6 απ' την Αργυρούπολη. Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους και επι Κομνηνών υπήρξε κάτω απ' την επωνυμία Μεσοχάλδιον, σπουδαίο πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο και έδρα της μεγάλης τιμαριωτικής οικογένειας των Καβασιτών. Επίσης ήταν έδρα επισκοπής εξαρτώμενης απ' την Μητρόπολη Καισαρείας ενώ αργότερα υπάχθηκε στις Μητροπόλεις Τραπεζούντος κι έπειτα Χαλδίας. Φαίνεται ότι υπήρξε και σπουδαίο εμπορικό κέντρο και για τη θέση του οχυρού του φρουρίου (Cumont Studia vol II σελ.360). Αυτό διαπιστώνεται και απ' το δίστιχο: "Άρδασσα ή Αρδασσόπολις το μέγαν και το κάστρον, η Πόλ' εχαλάστην η Άρδασσα εχτίστην". Άρτασα Υποδιοίκηση Τορούλ - Ιστορικό και Γεωγραφικό σημείωμα Όπως αναφέρει η ιστορία, μετά την Άλωση της Τραπεζούντας, πολύ γρήγορα έπεσε κι αυτή (η Άρδασσα) στα χέρια του πορθητή ο οποίος έστειλε εκεί τον στρατηγό του Σινάν-βέη για να την καθυποτάξει, του οποίου φερώνυμος βρύση υπάρχει και στην Τραπεζούντα (πρβλ. Αρχείον Πόντου τόμος Δ' και Ε' σελ. 389). Για την μεγάλη γέφυρα η οποία πολλάκις καταστράφηκε και ξαναχτίστηκε και ουδέποτε στέριωσε, υπάρχουν πολλές δημώδεις παραδόσεις όπως έγραψε και ο κ. Παντελής Μελανοφρύδης (Ήθη, έθιμα και άσματα της επαρχίας Χαλδίας), ότι αυτή είναι η γέφυρα της Άρδας η εν τω Πόντω γνωστή με το όνομα της Τρίχας το γεφύρι όπως λέει και η δημώδης μούσα: "Ατού ΄ς σην Αρδασσόπολιν ΄ς ση Τρίχας το γεφύριν, χ̌ίλιοι μάστοροι έχτιζαν και μύρι' μαθητάδες". Το 1901 η γέφυρα χτίστηκε σε στερεά βάση απ' τον έμπειρο Σανταίο αρχιχτίστη Νικόλαο Δεμιρτσόγλου. Άρδασα (Torul) Τραπεζούντας Πόντου 1910 - Παύλος Συμεωνίδης με την σύζυγο του Δέσποινα Ο Θρύλος του γεφυριού της Τρίχας και ο συμβολισμός του στον Πόντο. Παρακολουθείστε το βίντεο. Πολλά χρόνια μετά την άλωση, η Άρδασσα ήταν έρημη χωρίς κάτοικους μέχρι το 1830 οπότε ο Οσμάν βέης απ' τον οίκο των τιμαριούχων των Ουτσιντσίδων ή Ουτζιντσόγληδων ζατέδων, αισθανόμενος στενοχώρια στο Μοναστήρι των Αμπρικάντων μετανάστευσε στην Άρδασσα και μάλιστα στην τοποθεσία Τίζ-Χανία, έχτισε το οίκημα του και κατοίκησε εκεί. Ο δε γιός του Χατζή Αλή βέης (φίλος των χριστιανών) επέτρεψε να εγκατασταθούν Έλληνες ομογενείς στην Άρδασσα και τους δώρισε έκταση στρεμμάτων αγρού και συντέλεσε με ενέργειες του στην ίδρυση του ιερού ναού με την μεσιτεία του φίλου του ΧατζηΙωάννου Ελευθεριάδη, έμπορου απ' την Θέμπεδα. Τότε μαζεύτηκαν στην Άρδασσα πολλοί Έλληνες ομογενείς απ' τα πέριξ χωρία, όπου εμπορεύοντο, έχτισαν καλλιπρεπή καταστήματα και ξενοδοχεία (χάνια) και συνετέλεσαν στην πρόοδο του τόπου. Δυστυχώς εν μέρει το φρούριο του Μεσοχαλδίου καταστράφηκε καθώς χρησιμοποιήθηκαν τα δομικά του υλικά για την ανακατασκευή των κτιρίων της Άρδασσας. Σχετικά με την περιφέρειας της Άρδασσας ενημερωθείτε περισσότερο στα ακόλουθα αφιερώματά μου: Η Χαβίανα της Άρδασσας επαρχίας Χαλδίας του Πόντου / Πως εχτίεν η Τσίτε - Παραδόσεις Τσίτης Άρδασσας, Χρονικά του Πόντου / Ας έμνε παλικάρι δωδεκάχρονον - Νικόλαος Τιφτικίδης, Τσιμπρικά Άρδασσας Πόντου
Συνεχίστε την περιήγηση σας στη Χαλδία μέσα και τα επόμενα αφιερώματα μας στα χωριά, τα ποτάμια και τα τοπωνύμια της επαρχίας Χαλδίας. Ένα εξαιρετικό πόνημα του αείμνηστου κ Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
