Καζαμίας

Με τον όρο Καζαμίας εννοούμε όλα τα λαϊκά ημερολόγια που έχουν αναφορά στις εορτές των μηνών του έτους,

τις διάφορες προφητείες και προγνώσεις του καιρού που γίνονται με εύθυμο τρόπο προκαλώντας το γέλιο με ανέκδοτα, παροιμίες και συμβουλές ποικίλου περιεχομένου. Ο Καζαμίας προφανώς έχει την απαρχή του στο βιβλίο Casamia που εκδόθηκε στην Ιταλία το 1763. Ίδιας σημασίας με τον Καζαμία είναι τα διάφορα καλαντάρια, επετηρίδες και almanach's .

Στον Πόντο δεν έχει εξακριβωθεί εάν κυκλοφόρησε ποτέ καζαμίας με τη μορφή και το περιεχόμενο που αναφέραμε παραπάνω. Ωστόσο κυκλοφορούσαν επετηρίδες και ημερολόγια

όπως :

•  Η ηχώ του Πόντου, εικονογραφημένο της Φιλόπτωχου αδελφότητας ``Ορθοδοξία`` της Αμισού που εκδόθηκε το 1901 στην Αθήνα

•  Το ημερολόγιο του Πόντου του Ι. Ιωαννίδη των ετών 1903

(1ο έτος), και 1905 (2ο έτος) που εκδόθηκε στην Τραπεζούντα.

Παρακάτω παραθέτουμε πληροφορίες του Καζαμία-Καλαντάρη κατα περιοχές στον Πόντου έτσι όπως οι Έλληνες με τις λαϊκές τους δοξασίες, προσδοκίες, φόβους και δεισιδαιμονίες είχαν ποιητικά πλέξει με τις τοπικές τους διαλέκτους.

Στο Σταυρίν

Έρθεν και ο Καλαντάρτς (Ιανουάριος)

και τα τσούλια σο ποδάρ' τσ'

Έρθεν και ο Κούντουρον (Φεβρουάριος)

θα τρως πολλά βούτουρον

Έρθεν ο Μάρτ'ς αγέλαστον

και ο θεοχάλαστον (καταραμένος)

Έρθες Απρίλ' για γρύλιξον (φύσα με σφυριγμό)

την γραίαν κατρακύλιξον

Έρθεν κι ο Καλομηνάς (Μάϊος)

και φοούμαι θα πεινάς

Έρθεν κι ο Κερασινόν (Ιούνιος)

έγκεν φύλλον πράσινον

Έρθεν και ο Χορτοθέρτς (Ιούλιος)

έπαρ' το δερπάν' σο χέρ' τσ'

Αύγουστον φέρ' τα γεμίσια (φρούτα)

ας σην κορφήν ως τα νύχια

Ο Σταυρίτες ρούζ' τα φύλλα

και ξεραίν' όλα τα ξύλα

Έρθεν ο Τρυγομηνάς (Οκτώβριος)

άλλ' ας σο ραχίν μη πάς

Αεργίτες 'κι νουνίζ'

Ήντιναν ευρήκ' φουρκίζ'

Ο Χριστιανάρτς φέρ' χιόνια (Δεκέμβριος)

και λαρών' όλια τα πόνια

Τη Χριστού όλ' αναλλάζ'νε

και τα πετεινάρια σπάζ'νε

Στην Κρώμνη

Οι κάτοικοι της φημίζονταν για τις ικανότητές τους στο τραγούδι. Έτσι ο ερωτισμός και ο αυθορμητισμός τους διοχετευόταν και στον καζαμία.

Καλαντάρτς καλή χρονία

Κόρ' εσύ εσέν ερία (φύλαξε)

Καλαντάρτς και νέον έτος

κόρ' θα παίρω σε οφέτος

Ο Κούντουρον έν' λειψός

ποδεδίζω (να χαρώ) το Χριστό σ'

Ο Μάρτ'ς φέρ' τα χελιδόνια

κελαηδούν και λύν' τα χιόνια

Απρίλτς έρται και περά

τ' άλλο κλαίει τ' άλλο γελά

Έρθεν ο Καλομηνάς

γάλα φα όσον πεινάς

Ο Κερασινόν φέρ' ήλιον

και μαραίν'τσε άμον μήλον

Έρθεν και ο Χορτοθέρτς

έπαρ το καγάν σο χέρ' τσ'

Αύγουστον φέρ' τα γεμίσια

ας σην κορφήν ως τα νύχια

Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός)

έναν σπέρτς και δέκα παίρτς

Ο Τρυγομηνάς φέρ' ξύλα

και μαραίν' και ρούζ' τα φύλλα

Αεργίτες έν' ζεγκίντς (πλούσιος)

φέρ' κρύα νερά και πίντς

Κι ο Χριστιαννάρτς φέρ' κρύον

σαν εκείνον π' έχ' τον βίον

Στα Σούρμενα

Καλαντάρη Καλαντάρη

τρεις τσαπούλας σο ποδάρι (παπούτσια)

Ο Κούντουρον φέρ' το κρύον

νασάν 'κείνον π' έχ' το βίο

Μη κουρφίζεται το Μάρτ'

ατός έχ' πολλά ινιάτ' (πείσμα)

Έρθεν και ο Απριλής

δύο λόγια ναμουσλής

Έρθεν και ο Καλομηνάς

φοβούμαι συ να πεινάς

Έρθεν κι ο Κερασινός

κι' ο καιρός έν' κόκκινος

Έρθεν και ο Θερνοχόρης

έπαρ' το δρεπάν' σο χέρι σ'

Αγουστί' ειν' τα γεμίσια

ως την κορφήν τα ξυνίσια

Ο Σταυρίτες ξύν' τα φύλλα

και μαραίν'τανε τα ξύλα

Σ' Αϊ Δημητρί' το μήνα

μη φοβάσαι ξάι την πείνα

Τ' Αγιεργίτα ας σο λιμάν'

τα χαψία σο τηγάν'

Έρθεν και ο Χριστουγεννιάτες

Με τα χιόνια ασπρογενιάτες

Όπως ανέφερα παραπάνω, κατά περιοχές λόγω της διαφορετικότητας στη λαλούμενη διάλεκτο, υπάρχουν αποκλείσεις και διαφορές σε ονόματα και πράγματα.

Το ημερονύκτιο διαιρείτο ως εξής :

Ξημερώματα, βαθέα πετεινολάλια , εξέβεν αυγίτες

Ανατολή, πουρνός, επήρεν ο ήλον

Μεσημέρι, μεσημέρτς, ολημέρα, γουσλούχ, πρινάρ ή πρισνάρ, ο ήλον εκαμπάντσεν,

ή ο ήλον εκατακιφαλάεν

Απόγευμα, κιντίν, ο ήλον θέλ' δύο τρία ζυγόνια να πιδαβαίν'

Δύση, ηλεβασίλεμαν, τη ήλ' η 'πιδέβα, εσουχρίασεν, ημέρα παίρ' και δί'

Βράδυ, εβράδυνεν, εξέβεν τη τσοπάν' τ' άστρον (΄Εσπερος)

Μεσάνυχτα, μεσανύχ'ς, τ' άγρα τα μεσάνυχτα εξέβαν τα εξίαστρα (Πούλια)

Στη Ματσούκα έλεγαν : η κωσσού με τα πουλία, εφάνθαν τα ζύα

(ο αστερισμός του ζυγού).

Και τέλος διάφορα δίστοιχα για τους μήνες

____________

Καλαντάρτς και νέον έτος

άμον πάντα και οφέτος

Ο Κούντουρον ο κούτσουρον

ο ουραδοκομένον

Ο Μάρτς έρται και δαβαίν,

άλλτς παγών' και άλλτς χουλαίν'

Απρίλτς φέρ' τα χελιδόνια

κελαηδούν και λιών' τα χόνια

Έρθεν ο Καλομηνάς

βόστ' τσιτσέκια αν πεινάς

Τη Κερασινού ο ήλον

κοκκινίει 'σε άμον μήλον

Έρθεν και ο Χορτοθέρτς

έπαρ' το καγάν' σο χέρ' τσ'

Ο Αυγουστον αλωνίζ'

τ' οικοκύρτς χαρεντερίζ'

Ο Σταυρίτες ρούζ' τα φύλλα

και ξεραίντανε τα ξύλλα

Έρθεν ο Τρυγομηνάς

εύκαιρον τ' αμπάρ' τσ'; Πεινάς

Αεργίτες μουρδουλίζ'

σο ραχίν ανθρώπ'ς φουρκίζ'

Χριστιεεννάρτς φέρ' το κρύον

σαν εκείνον π' έχ' τον βίον.

Είναι γεγονός ότι οι Έλληνες του Πόντου όσο πλησίαζαν τα Χριστούγεννα και το τέλος του χρόνου συνήθιζαν να λένε το δίστοιχο :

«Έρθαμε σον Χριστιαννάρ' κι ο Χριστόν πα 'γεννέθεν

Τα μήνας ένταν δώδεκα κι ο χρόνον πα τελέθεν»

Η ευχή που ακουγόταν στο τέλος του χρόνου ήταν :

«Κάλαντα καλός καιρός, και πάντα και του χρόνου»