Τραπεζούντα 1910. Η μαθητική φιλαρμονική του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας
Τραπεζούντα 1910. Η μαθητική φιλαρμονική του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας. Όρθιοι από αριστερά: Νικόλαος Κακουίδης (1ος), Καρπόζηλος Γρίσας (3ος), Ηλίας Ειρηνόπουλος (6ος).
Καθιστοί: Ιορδάνης Βελισσαρίδης, άγνωστος, Βελής Βελισσαρίδης (με τα μουσικά όργανα), Γιώργος Μαυρίδης, Παναγιώτης Χατζηκακουλίδης. Αν και πολλές πηγές ανάγουν την ίδρυσή του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας στην χρονολογία 1682, ο Φίλων Κτενίδης αναφέρει στην Ποντιακή Εστία πως η ίδρυση του Φροντιστηρίου ανάγεται στο 1673, χρονολογία που ο Σεβαστός Κυμινήτης εγκατέλειψε την επίζηλη θέση του στην Κωνσταντινούπολη και μετακόμισε στην Τραπεζούντα όπου και ίδρυσε το ιστορικό ίδρυμα. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου - Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου Αυτή η φωτογραφία του 1910 από την Τραπεζούντα αποτελεί ένα ανεκτίμητο τεκμήριο για την εκπαιδευτική και πολιτιστική άνθιση του Ποντιακού Ελληνισμού, συμπυκνώνοντας την αίγλη του θρυλικού Φροντιστηρίου Τραπεζούντας. Η εικόνα αυτή ξεχωρίζει για την αυστηρή της αισθητική, την πειθαρχία και το υψηλό επίπεδο αστικού εκσυγχρονισμού που εξέπεμπε το ίδρυμα.
1. Η Μαθητική Στολή & τα Διακριτικά
• Ομοιόμορφες Στολές: Όλοι οι μαθητές φορούν κλειστούς, σκουρόχρωμους χιτώνες/σακάκια με διπλή ή μονή σειρά κουμπιών, επηρεασμένους από τα ευρωπαϊκά και ρωσικά μαθητικά πρότυπα της εποχής.
• Τα Διακριτικά στον Γιακά: Στους γιακάδες όλων των μαθητών διακρίνονται τα αρχικά/διακριτικά του Φροντιστηρίου (όπως το χαρακτηριστικό συμπλεγματικό «ΦΤ»), που υποδήλωναν την ιδιότητα του, πηγή μεγάλης περηφάνιας για τους νεαρούς Έλληνες του Πόντου.
• Ο Δάσκαλος / Διευθυντής ορχήστρας (Δεξιά): Στέκεται όρθιος, ντυμένος με εξαιρετικά κομψό φράκο/σμόκιν, παπιγιόν και μετάλλιο στο πέτο. Η αμφίεσή του αντικατοπτρίζει το υψηλό κύρος των εκπαιδευτικών του Φροντιστηρίου, οι οποίοι αντιμετωπίζονταν ως πνευματικοί ταγοί της κοινωνίας.
2. Τα Μουσικά Όργανα & η Παιδεία
• Κιθάρα και Μαντολίνο: Στο κέντρο, μπροστά από τον μικρότερο μαθητή (Βελή Βελισσαρίδη), δεσπόζουν μια κλασική κιθάρα και ένα μαντολίνο στολισμένο με μια λευκή κορδέλα.
• Δυτική Μουσική Παιδεία: Η παρουσία αυτών των οργάνων (και όχι μόνο των παραδοσιακών) μαρτυρεί ότι το Φροντιστήριο δεν παρείχε απλώς εγκύκλια μόρφωση, αλλά καλλιεργούσε συστηματικά την μουσική παιδεία δυτικού τύπου (μαντολινάτες, φιλαρμονικές), φέρνοντας τους μαθητές σε επαφή με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
3. Ιστορικό Πλαίσιο: Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας
• Ο Φάρος της Εκπαίδευσης: Ιδρυμένο στα τέλη του 17ου αιώνα από τον σπουδαίο λόγιο Σεβαστό Κυμινήτη (είτε το 1673 κατά τον Φίλωνα Κτενίδη, είτε το 1682 κατά άλλες πηγές), το Φροντιστήριο Τραπεζούντας λειτούργησε ως ο σημαντικότερος «Φάρος» των ελληνικών γραμμάτων στον Πόντο.
• Παιδαγωγική Αιχμή: Στις αρχές του 20ου αιώνα (όπως την στιγμή της φωτογραφίας το 1910), το Φροντιστήριο διέθετε υπερσύγχρονο κτήριο (το επιβλητικό οικοδόμημα στην παραλία της Τραπεζούντας), εργαστήρια φυσικοχημείας, πλούσια βιβλιοθήκη, γυμναστήριο και φυσικά μουσικά σύνολα.
4. Μια Ματιά στα Πρόσωπα. Τα σοβαρά, γεμάτα αυτοπεποίθηση βλέμματα των μαθητών (όπως του Νικόλαου Κακουίδη, του Ηλία Ειρηνόπουλου, του Γιώργου Μαυρίδη κ.ά.) αποτυπώνουν μια γενιά με υψηλή μόρφωση και αστική ανατροφή. Η φωτογραφία αυτή αποτελεί μια ζωντανή απόδειξη ότι ο Ποντιακός Ελληνισμός τις παραμονές των δραματικών γεγονότων της γενοκτονίας και του ξεριζωμού, βρισκόταν στο απόγειο της πνευματικής και πολιτιστικής του ακμής.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
