Θεοφύλακτος Κ. Θεοφύλακτος 1885 - 1961, του Ιωακείμ Σαλτσή
Όλιγ' είνε π' επόρεσαν και τυχεροί εστάθαν
ν' εβγαίνε ούλον το ραχίν, να πάν' 'ς σον Αεν-Κήρκαν
{Απ' τον «Αεν-Κήρκαν} του Παντελή Μελανοφρύδη
Ο σεμνός συμπολίτης που, κάθε φορά που σας έβλεπε, ανθούσε το χαμόγελο στα χείλη και στα ξυπνότατα μάτια του, το άλλο μεγάλο τέκνο του Πόντου, το τρίπτυχο: Πόντιος - Έλληνας - Άνθρωπος, ο γιατρός Θεοφύλακτος Κ. Θεοφύλακτος, παρέδωσε ήρεμα το πνεύμα την 12η π. Αυγούστου, αφήνοντας τον πόνο σε όλους τους συμπατριώτες για την απώλεια, τη συγκίνηση σε όλο το Κοινό της Θεσσαλονίκης. Γενέτειρά του η Τσίτη, κεφαλοχώρι της Αργυρούπολης, γνωστό για την αρχοντιά και την ανθρωπιά του. Ένα άρωμα συνθετικό του τόπου τούτου, ζείδωρο, ένα θαυμάσιο ψυχικό συγκρότημα είναι ο διαλεχτός Πόντιος, που στερηθήκαμε. Με άνεση περατώνει το Δημοτικό στο χωριό του, το Ελληνικό και το Γυμνάσιο στην Τραπεζούντα — με επιτυχία εξαιρετική. Μαθητής ακόμα του Γυμνασίου, δραματίζεται την ίδρυση Λυκείου στην περιφέρεια της Τσίτης, για τη διάδοση της παιδείας σε στρώματα ολοένα και πλατύτερα... Το 1907 αναγορεύεται διδάκτωρ Χειρουργικής και Μαιευτικής του Εθνικού Πανεπιστημίου. Γεμάτος ζήλο για κατάρτιση ανώτερη, συνεχίζει με απόλυτη επιτυχία στο Παρίσι τις σπουδές. Επιδίδεται στην οφθαλμολογία και ωτορινολαρυγγολογία και αποκτά το δίπλωμά του το 1910. Πρόσφορα όλα, να παραμείνει στο Παρίσι. Και να ανεβεί τις σκάλες της επιστημονικής και κοινωνικής ιεραρχίας. Ούτε το διανοείται καν. Τον ελκύει η πόλη των παιδικών του ονείρων, η Τραπεζούντα του, η γεμάτη αρχοντιά και τάξη, έργα και ιδρύματα εθνικοκοινωνικά ολκής. Και επιστρέφει. Από το καλοκαίρι του 1910 ασκεί, με κάθε επιτυχία, την επιστήμη του. Και ακολουθεί, σύντομα, το ανέβασμά του στην κοινωνική ιεραρχία: Πρόεδρος του Φιλεκπαιδευτικού Σωματείου «Ξενοφών», Γραμματέας της «Φιλοπτώχου Αδελφότης», Αντιπρόσωπος της Κοινότητας. Ξαναρχίζει όμως, στο μεταξύ, την Εποπτεία Εκπαιδευτηρίων των αγαπημένων του χωριών γύρω από την Τσίτη, που την ασκούσε, με διορισμό, και από γυμνασιόπαιδο ήδη! Από κοντά καλλιεργεί τη μαθητική του ιδέα, ξεσηκώνει γύρω του συμμαχητές ισχυρούς και, παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζονται, ιδρύει, το 1913, το «Λύκειον Γουμεράς» της Τσίτης. Τι κι αν λειτούργησε από το 1913 έως το 1915 μόνο, παρανάλωμα κι αυτό του Α΄ Π. Πολέμου; Η ψυχική αλκή του πρωτεργάτη και των συνεργατών του εσημείωσε την αρετή τους, την εθνική αρετή.
Το καλοκαίρι του 1914 ο πολιτικός ορίζοντας της Τουρκίας θολώνεται επικίνδυνα. Κηρύχθηκε γενική επιστράτευση. Ο Θεοφύλακτος προβλέπει προσωπική του πανολεθρία, αν παραμείνει. Φεύγει για το Βατούμ. Το 1915 τον βρίσκει Υποδιευθυντή Ρωσικού Νοσοκομείου στον Καύκασο. Του προτείνεται η Διεύθυνση. Την απορρίπτει όμως και αποσύρεται στο Βατούμ, όπου η οικογένειά του. Διότι διαβλέπει εύοιωνη τη ροή των πραγμάτων. Και πρέπει να βρίσκεται κοντά... Πράγματι, το 1916 επιστρέφει στην Τραπεζούντα του, με την κατάληψή της από το Ρωσικό Στρατό. Νέα δράση, κοινωνική και πολιτική, με ανοιχτά ήδη τα φτερά, τον αναμένει. Κοντά στις άλλες προσφορές του, ως Πρόεδρος του «Ξενοφώντος», μέλος της «Φιλοπτώχου Αδελφότης» και της «Επιτροπής Προσφύγων», αναδεικνύεται Διευθυντής Δημοτικού Νοσοκομείου και, ακολούθως, Αρχίατρος της Περιφέρειας Τραπεζούντας. Τότε ιδρύει και το περιοδικό «Οι Κομνηνοί». Οικονομικός χορηγός ο ίδιος, αλλά και τακτικός συνεργάτης. Το θέτει υπό την Πρόνοια του Μητροπολίτου Χρυσάνθου. Δουλεύει πάντα πρωτοποριακά, δίχως όμως να του μέλει αν φαίνεται ο ίδιος ή όχι. «Ό,τι ιδίως με ενδιέφερε —εκμυστηρεύεται— ήτανε να βρίσκομαι, χωρίς άσκοπες αντιδράσεις, μέσα στην αίσθηση και τη χαρά της αληθινής δημιουργίας».
Το 1918, με την αποχώρηση του Ρωσικού Στρατού Κατοχής, με την κατάθλιψη ότι ξανάρχεται ο Κατακτητής, καταφεύγει πάλι στο Βατούμ. Ηγετική μορφή ο Θεοφύλακτος ιδρύει, το 1919, στο Βατούμ την Οργάνωση «Εθνοσυνέλευσις Πόντου» με εκτελεστική Αρχή το «Εθνικόν Συμβούλιον Πόντου», με κύριο συνιδρυτή τον αείμνηστο Βασίλ. Ιωαννίδη. Στην Εθνοσυνέλευση αντιπροσωπεύεται όλος ο Πόντος, οι Πόντιοι Ν. Ρωσίας και Καυκάσου. Σκοπός η Απελευθέρωση του Πόντου. Ο Θεοφύλακτος είναι αεικίνητος. Με πρωτοβουλία του, το Εθνικό Συμβούλιο αποκτά δικό του τυπογραφείο. Εκεί τυπώνεται η εφημερίδα του Συμβουλίου «Ελεύθερος Πόντος». Ίδρυμά του και αυτή, με Διευθυντή τον ίδιο και αρθρογράφο τακτικό. Ανήσυχος για την έκβαση του μεγάλου αγώνα, ξεκινά. Αντιπρόσωπος του Συμβουλίου, το 1920, για την Αθήνα. Γεμάτος παλμό και κίνηση, ενεργεί παντού. Δίνει διάλεξη στον Παρνασσό για τον Πόντο, για τα δεινοπαθήματα και τα δίκαιά του. Κινεί το αμέριστο ενδιαφέρον γεραρών προσώπων της Ελληνικής Πολιτείας. Και με την επιστροφή του Ελευθερίου Βενιζέλου από το Παρίσι, επιτυγχάνει την αρτιότερη περίθαλψη των Ποντίων προσφύγων Καυκάσου και τη συστηματική μεταφορά τους στην Ελλάδα. Η μεγάλη ευθύνη, του Θεοφύλακτου Κ. Θεοφύλακτου
Πληγωμένος όμως κατάστηθα στο συναισθηματικό του κόσμο από την ολέθρια κατάληξη των αγώνων για την Ανεξαρτησία του Πόντου, επιστρέφει στην Κωνσταντινούπολη, όπου αποφασίζει να παραμείνει οριστικά, με την πίστη ότι αυτή είναι πιά ελληνική. Άλλη δραστηριότητα τον αναμένει εκεί, μέσα στις Εθνικές Κοινοτικές Οργανώσεις. Με ψαλιδισμένα τα φτερά, όμως αδάμαστος ελπίζει πάντα. Δίνει στο Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως υπέροχη διάλεξη για τον Πόντο γενικά, για τους εθνικούς διωγμούς εκεί, ιδίως το 1914 - 1921. Όμως όλα αυτά παρακολουθούνται από τους Τούρκους, επισύρουν τον βαρύ χαρακτηρισμό του. Και, για να μη συλληφθεί, καταφεύγει, τις παραμονές της κατάρρευσης στη Θεσσαλονίκη, όπου εγκαθίσταται οριστικά. Υπέροχη κι εδώ η δράση του ενάρετου ανδρός. Και ποικίλες οι πρωτοβουλίες του μέσα στις Προσφυγικές Οργανώσεις, ιδίως τις Ποντιακές. Το 1927 ιδρύει τον «Κεντρικόν Σύνδεσμον Ποντίων Θεσσαλονίκης». Πόσο ευχάριστη έκπληξη μας χάρισε ένα βράδυ, όταν αδόκητα εισηγήθηκε στο Δ. Συμβούλιο την ανάγκη να ιδρύσει ο Σύνδεσμος Οργάνωση «Ποντιακών Μελετών» με το ανάλογο περιοδικό για τη συναγωγή λαογραφικών μνημείων του Πόντου. Και έθεσε το όλο έργο υπό την Προεδρία του Τραπεζούντος Χρυσάνθου, με Έδρα την Αθήνα. Χορηγός οικονομικός στις απαρχές ο ίδιος. Το ίδιο έτος 1928 βλέπει το φως το ετήσιο περιοδικό μας «Αρχείον Πόντου».
Και έφτασε ο καιρός να λάβει το έπαθλο των αγώνων του. Ο αείμνηστος Εθνάρχης Ελ. Βενιζέλος, εκτιμώντας, από το 1920 ήδη, το παλλόμενο εθνικό αίσθημα, την πάντα όρθια ψυχή και σκέψη του, τον διορίζει Υπουργό Γενικό Διοικητή Δ. Θράκης. Και κατά την ομολογία κορυφαίων τότε πολιτικών ανδρών, της ελληνικής δημοσιογραφίας και των διοικουμένων, ο Θεοφύλακτος ετίμησε το αξίωμα τούτο, το ανέβασε σε περιωπή. Οραματιστής κοινωνικής αναμόρφωσης, ιδρύει το 1934 την «Εύξεινον Λέσχην» Θεσσαλονίκης, όνειρό του από το 1925 ήδη. Πρόεδρος της Οργανώσεως από το 1935, της χάρισε ημέρες δόξας και φήμης, την ανάδειξε σε εντευκτήριο περιωπής, ώσπου να ανεβάσει το βήμα της, ως Κέντρο επιμορφωτικό ολκής, το 1939–40, σε είδος «Λαϊκού Πανεπιστημίου» Θεσσαλονίκης, με δυό διαλέξεις την εβδομάδα, από καθηγητές του Πανεπιστημίου μας και άλλους σοβαρούς ομιλητές — με πρόβλεψη την ανέγερση στέγης, όπου θα στεγάζονταν: το Λαϊκό Πανεπιστήμιο, τα παραρτήματα Ποντιακής Λαογραφίας και Μουσείου, Βιβλιοθήκη, Αναγνωστήριο, Σκηνή Θεάτρου, Στέγη άπορου φοιτητού. Η οικογένεια του Κωστή Θεοφυλάκτου
Στο διάστημα της Κατοχής ο συναισθηματισμός του μετατρέπει τη Λέσχη σε Κέντρο εθνικό, σε εργαστήριο προστασίας και ευποιίας των Ποντίων Θεσσαλονίκης που αναξιοπαθούσαν — με τη συμπαράσταση άξιων συνεργατών, που ποτέ του δεν παύει να διαλαλεί τη μεγάλη τους συμβολή. Καταπολέμησε, στο μέτρο του δυνατού, την πείνα. Και την αρρώστια, με εθελοντές γιατρούς και φαρμακοθεραπευτική περίθαλψη κατά συνοικίες. Με εράνους από τους δυνατούς και πρώτα από τον εαυτό του, έστειλε 100 παιδάκια της Καλαμαριάς, ασθενικά από πείνα, σε ποντιακά χωριά της Μακεδονίας. Εβοήθησε τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό να τοποθετήσει 4.000 παιδάκια της Θεσσαλονίκης σε ποντιακές περιοχές. Έβαλε όλη τη συμβολή της Λέσχης να τεθούν οι βάσεις των συσσιτίων. Διέθεσε, το 1942-43, 150 εκατομμύρια δρχ. της Λέσχης για την περίθαλψη πολεμοπαθών Ποντίων και μη, για ενίσχυση του «Οίκου φοιτητού», των φυματικών φοιτητών, για εισφορά σε συσσίτια διαφόρων Οργανώσεων, για τη χρηματοδότηση του «Αρχείου Πόντου». Γενναιόψυχος αλλά και γενναίος στο φρόνημα, υπεράσπισε, το 1944, την υπόσταση της «Ε. Λέσχης», όταν ξένη ομάδα θέλησε να την καταστήσει προσοδοφόρο Κέντρο πολιτικό, με τάσεις προσκείμενες στις καιρικές ανάγκες του Κατακτητή. «Δεν θα με βγάλετε ποτέ από τη Λέσχη, τραβώντας με από το αυτί» — βροντοφώνησε. Και δεν λύγισε, ούτε αργότερα, όταν του πρόβαλαν κατάστηθα το όπλο.
Μιά στοργή προς όλους τους Ποντίους συμπατριώτες, προς την Ιστορία τους, διέκρινε αδιάπτωτα τον άνδρα, που από νωρίς και πρώτος εδώ στη Β. Ελλάδα έκαμε βίωμα και σάλπισμα, προς όλους τους, το σεβασμό σ' αυτό που λέγεται «Ποντιακή Ιδέα» και που δεν είναι άλλο παρά η ποντιακή κληρονομιά: ως αρετή, ως ενεργός Ελληνοχριστιανικός πολιτισμός. Από το 1950 ανακινεί συχνά, με θέρμη νεανική, το θέμα για την ανέγερση Στέγης της Λέσχης. Και προσφέρεται πρώτος σε θυσίες υλικές. — «Δεν βοηθούν, είν' αλήθεια, και οι περιστάσεις» έλεγε. Και συμπλήρωνε: «Όμως έχω πεποίθηση στην ευγενική μαςράτσα. Θα το κατορθώσουν, οι άνδρες που διαθέτομε, όχι και αργά». Τελευταία, υπέροχη πρωτοβουλία του, είναι η εισήγησή του, που έκαμε το 1958, ως Επίτιμος Πρόεδρος της «Ευξείνου Λέσχης», για την ίδρυση της «Στέγης άπορου φοιτητού», μιά που δεν έβλεπε σύντομη την απόκτηση Στέγης της Λέσχης. Και η εισήγησή του βρήκε την πραγμάτωση από πρόθυμους άνδρες της Λέσχης. Και το έργο προχωρεί προοδευτικά, ευεργετικά. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Απ' εδώ κι εμπρός αρχίζει να βυθίζεται, κατά στάδια, με εκλάμψεις όχι σπάνιες, στη σιωπή και την αναπόληση μόνο — ιδίως τον τελευταίο χρόνο, ο εξαιρετικός συμπατριώτης και δημόσιος άνδρας, που 50 χρόνια και πέρα απεργαζόταν, με τη δραστηριότητά του, το εθνικώς και κοινωνικώς υψηλό και ωραίο. Στα πολιτικά μας πράγματα, καημό του πάντα αποτελεί μιά ανακαίνιση κι ένας εθνικός καθαρμός. Και την πρωταρχική αναμόρφωση την αξιώνει από τους πολιτικούς μας άνδρες. Ζητά από αυτούς, γενικά, την εξάλειψη του φθοροποιού φατριασμού, για να επακολουθήσει η διάπλαση των Συνελλήνων σε άρρηκτη ομαδική συνείδηση και ενιαία εθνική ψυχή, όπως εσύμβαινε μέσα στις Κοινοτικές οργανώσεις του υπόδουλου Ελληνισμού. Στις κοινωνικές του πεποιθήσεις είναι στερεά προσανατολισμένος σε ένα μικροαστικό Καθεστώς, που θα εξασφαλίζει σταθερά και προοδευτικά μιά αξιοπρεπή ζωή και στις λαϊκές τάξεις. Εδώ βρίσκει την ηθική και πνευματική ανάδειξη και ακτινοβολία του Έθνους.
Ένα ήθος στιλπνό, μιά λεπτότητα τρόπων χαρακτηρίζει τον πραγματικό ευπατρίδη Θεοφύλακτο. Από κοντά η έννοια της συγγνώμης και ανεξικακίας τον συνοδεύει σταθερά. Και παραπάνω απ' όλα σημαία του αποτελούσε ο αυτοέλεγχος και ο συνακόλουθος εξαγνισμός — σε βαθμό που η δημιουργία κοινωνίας αγγέλων να μη του φαίνεται κάτι ακατόρθωτο. Ώρες κι ώρες τον συνεπαίρνει η ιδέα αυτή, εξομοιώνοντάς τον με προφήτες απόμακρους... Ο Θεοφύλακτος Κ. Θεοφύλακτος, με τον υπέροχο ψυχικό του κόσμο, με το ήθος το ανώτερο, με τον ενδιάθετο αλtruϊσμό και την αυτοθυσία του, με την πρωτοποριακή του δραστηριότητα μέσα στην Ελληνοποντιακή κοινωνία — την Ελληνική κοινωνία — με την αποφασιστικότητα στην ευεργετική πραγμάτωση των συλλήψεών του, καταξιώθηκε τον φωτοστέφανο λαμπροτάτων πράξεων και επιτευγμάτων, αίγλης ατελεύτητης και μνήμης αγέραστης μεταξύ των συγχρόνων γενεών μας και των επιγόνων. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Θεοφύλακτος Κ. Θεοφύλακτος 1885 - 1961 {Από τις μεγάλες ποντιακές φυσιογνωμίες που φεύγουν} του Ιωακείμ Σαλτσή - Πηγή: Ποντιακή Εστία 1961
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
