Το χωρίον Μεγάλη Βρύση (Αρμουτσή). Προσφυγικοί οικισμοί του νομού Κιλκίς
Ο οικισμός Αρμουτσή βρίσκεται σε υψόμετρο 120 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας και σε απόσταση 4 χιλιόμετρα δυτικά-βορειοδυτικά της πόλεως του Κιλκίς, ανάμεσα στους οικισμούς Βαπτιστής (νοτιοδυτικά), Καστανιές (βορειοδυτικά), Σταυροχώρι (βόρεια) και Μεταλλικό (βορειοανατολικά).
Το 1914 ήταν ένα κατεστραμμένο τσιφλίκι και εδώ εγκαταστάθηκαν 74 οικογένειες προσφύγων (συνολικά 316 άνθρωποι) από το Μπαμπά Εσκί και τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης ενώ διέθετε και Ελληνική δημοτική σχολή. Ως οικισμός Αρμουτσή αναγνωρίζεται το 1919 και ορίζεται έδρα στη κοινότητα Αρμουτσή (Μεγάλη Βρύση) του νομού Θεσσαλονίκης. Στην απογραφή πληθυσμού του 1920, κατεγράφησαν 229 άνδρες και 238 γυναίκες, σύνολο 547 κάτοικοι ενώ στην απογραφή προσφύγων του 1923 βρέθηκαν στο χωριό 503 πρόσφυγες (249 άνδρες και 254 γυναίκες). Εδώ με την Ανταλλαγή των πληθυσμών ήρθαν και εγκαταστάθηκαν και άλλες οικογένειες προσφύγων ενώ κάποιες άλλες αποχώρησαν. Το χωρίον Μεγάλη Βρύση (Αρμουτσή) - Προσφυγικοί Οικισμοί Ε.Α.Π. στη Μακεδονία 1928 Η Γ.Δ.Ε.Μ.- Ε.Α.Π. σε καταμέτρηση των προσφύγων το 1928, βρήκε εγκατεστημένες 121 οικογένειες προσφύγων (452 άτομα). Ήταν αμιγής προσφυγικός οικισμός. Οι κάτοικοι του οικισμού ήταν κυρίως πρόσφυγες από την περιοχή του Καυκάσου και της Ανατολικής Θράκης. Συγκεκριμένα, οι Πόντιοι κάτοικοι κατάγονται από το χωριό Καράουργαν (Karaurgan) της περιοχής Σαρίκαμις του Καρς στο οποίο μετακινήθηκαν το 1878-1882, από το χωριό Χόταρ της Σεβάστειας του Πόντου στο οποίο μετακινήθηκαν περί το 1840 και από το χωριό Σιμικλή της Αργυρούπολης Πόντου. Το 1927 ο οικισμός Αρμουτσή, μετονομάζεται σε Μεγάλη Βρύση. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1927 η Ε.Α.Π. παρέδωσε στις 126 οικογένειες προσφύγων οικήματα (μετά των οικοπέδων) που ήταν προηγουμένως τουρκικές ιδιοκτησίες. Οι οικογένειες των προσφύγων προέρχονταν κυρίως από τα χωριά της επαρχίας Κάρς του Καυκάσου και Μπαμπάς Κιοϊ της Ανατ. Θράκης Στην απογραφή του 1928, εκ των 484 κατοίκων, οι 157 ήταν πρόσφυγες που ήρθαν και εγκαταστάθηκαν μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Σύμφωνα με το Ονομαστικό Ευρετήριο Αγροτών Προσφύγων, το 1928 καταγράφηκαν στον οικισμό 160 δικαιούχοι «αρχηγοί οικογενειών αγροτικώς εγκατεστημένων και των μελών τοιούτων οικογενειών δικαιούχων-κατά τους ισχυρισμούς των- αποζημιώσεως εξ ανταλλαγής. (Αρ. 141021-141180). Ο πρώτος κοινοτικός φωτισμός πραγματοποιείται με την αγορά 15 φανών φωτισμού με πετρέλαιο από το δήμο Κιλκίς (Απόφαση Δημοτικού Συμβουλίου Κιλκίς, της 4/12/1929). Το 1934 ο οικισμός και η κοινότητα Μεγάλης Βρύσης, αποσπώνται από το νομό Θεσσαλονίκης και εντάσσονται στο νομό Κιλκίς (Φ.Ε.Κ. 34Ι Α -08/10/1934). Αρκετές πληροφορίες για τον οικισμό και τις οικογένειές του αντλήθηκαν από το βιβλίο του Παναγιώτη Γ. Τανιμανίδη με τίτλο «Ποντιακοί οικισμοί στην Ελλάδα». Έκδοση Σωματείου Παναγία Σουμελά, Θεσσαλονίκη 1988. Το 1997 ο οικισμός Μεγάλη Βρύση αποσπάται από τη κοινότητα Μεγάλης Βρύσης που καταργείται και προσαρτάται στο δήμο Κιλκίς (Φ.Ε.Κ. 244Α — 04/12/1997). Με το πρόγραμμα «Καλλικράτης» και από το 2011, η Μεγάλη Βρύση αποτελεί την Τοπική Κοινότητα Μεγάλης Βρύσης που ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Κιλκίς, του δήμου Κιλκίς της Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς. Τα προσφυγικά χωριά του νομού Κιλκίς
Απογραφές: 484 κάτοικοι το 1928, 732 κάτοικοι το 1940, 590 κάτοικοι το 1951, 527 κάτοικοι το 1961, 474 κάτοικοι το 1971, 468 κάτοικοι το 1981, 497 κάτοικοι το 1991, 492 κάτοικοι το 2011.
Το χωρίον Μεγάλη Βρύση (Αρμουτσή) - Πηγή: Λουκάς Π. Χριστοδούλου - Προσφυγικοί Οικισμοί ΕΑΠ στη Μακεδονία 1928.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
