Ιστορία της Κρώμνης – Α.Ι. Παρχαρίδου Ποντιακή Εστία Τεύχος 49 -:- Τα μετά του 1854 γεγονότα και μέχρι σήμερα.
Μετά την παύση των εργασιών των μεταλλείων, οι Κρυφοί (Κρυπτοχριστιανοί) Κρωμναίοι μη διαβλέποντας καθόλου στο όφελος τους από την ισλαμική τους υπόσταση, θέλοντας μάλιστα να διαφύγουν και την στρατιωτική θητεία, εξάλλου είχαν στηρίξει πολύ τις ελπίδες τους στο Χάτι Χουμαγιούν, αυτό που επικύρωνε την ελευθερία της θρησκείας.

Σε εξάωρη απόσταση από την Αργυρούπολη προς τα Βόρειο-ανατολικά και σε δίωρη απόσταση από την Άρδασσα στα νοτιοανατολικά βρίσκεται στην υποδιοίκηση της Μεσοχαλδίας στο διαμέρισμα του Τεμιρτσίκιοϊ στην ενορία Μαρτίν, η Ιερά Γυναικεία Μονή της Θεοτόκου τιμώμενη στην ένδοξη Γέννησή της.
Από τους μεταλλευτές του 18ου αιώνα αναφέρονται ως άξιοι λόγου ο Τσαφράκογλους ή και Σταυράκογλους, ο Πάγκαλος και ο Αλή Αγάς ο οποίος ήρθε από την Σόπχαναν στη Μόχωρα. Από αυτόν τον Αλή αγά κατάγονται οι Βαϊζογληδες οι οποίοι κατά τον 10ο αιώνα χρημάτισαν διοικητές της Κρώμνης, και οι Αλιόγληδες του Αληθινού εκ των οποίων καταγόταν ο Μολά Πεχρέμ (όλοι οι παραπάνω ήταν κρυπτοχριστιανοί).
Στο διαμέρισμα της Τζίζερες της υποδιοίκησης Μεσοχαλδίας σε εξάωρη απόσταση από την Άρδασσα προς τα νοτιοδυτικά, βρίσκεται στην ενορία του Αμπρίκ του τμήματος Αμπρικάντων η Ιερά και σεβάσμια Μονή της Γεννήσεως της Θεοτόκου, εορτάζουσα την επέτειο μνήμη της στις 8 Σεπτεμβρίου εκάστου έτους.
Βόρεια και βορειο-ανατολικά του Σ̆αχνά Δερέ υπήρχαν τέσσερα μικρά χωριά. Ένα από αυτά ήταν η Κέϊσερη. Είχε 10-12 ελληνικές οικογένειες με 75 κατοίκους και 25-30 τουρκικές. Οι κάτοικοι της Κέϊσερης Έλληνες και τούρκοι ζούσαν πάντοτε αγαπημένοι όπως και στο χωριό Γεντή-Σ̆εϊλί.
Το χωριό Όλουτσ̆α βρίσκεται στα βορειοδυτικά του Μαδέν ανάμεσα στην Γούσ̆καγια και την Κατήκουσ̆λα. Απέχει δύο χιλιόμετρα από την Γούσ̆καγια και άλλα δύο από την Κατήκουσ̆λα. Το όνομα Όλουτσ̆α προέρχεται από τα πολλά ολούτσ̆ε δηλαδή δέντρα αγκαθωτά που παράγουν καρπούς μικρούς όμοιος με τα μούσμουλα που ωριμάζουν κατά τον Αύγουστο και έχουν γλυκόξινη γεύση.