Κατά τους πρώτους δυο (2) αιώνες από τη σύστασή της Σάντας (1469 – 1650), η πνευματική ανάπτυξη βρισκόταν στο χαμηλότερο επίπεδο, έλειπαν τα σχολεία ολότελα και εκείνοι που ήξεραν ανάγνωση έστω και «ξηράν», αποτελούσαν εξαίρεση.

1. Αγιάκ αλτουρμασίν (Τ’ ανάσκελα όπως λεγόταν στην Τραπεζούντα). Περίπου 10 μέτρα είναι η επίπεδη επιφάνεια του Τσιουρουμιού που κρέμεται μέσα στη θάλασσα.

Αντί προλόγου. Κύριε Κτενίδη. Ξέρω πως υπάρχουν άλλοι συμπατριώτες μου που είναι περισσότερο ενδεδειγμένοι να γράψουν για την ωραία νύφη του Πόντου, την αλησμόνητη Κερασούντα μας, την πατρίδα μου.

Ο οικισμός Ενδεζεκλή βρίσκονταν πλησίον της κοινότητας Καρά Μαμουτλή (Μαυροπλαγιά) του Κιλκίς. Στην απαρίθμηση των κατοίκων το 1913, κατεγράφησαν 47 κάτοικοι (23 άνδρες και 24 γυναίκες).

Τέσσερις από τους μήνες του Ποντι(α)κού ημερολογίου φέρνουν το όνομα μεγάλης εορτής, εορταζομένης μέσα στον κάθε ένα από αυτούς. Και αυτοί οι μήνες είναι: