Το αλληλοδιδακτικό & συνδιδακτικό σύστημα εκπαίδευσης στη Σάντα του Πόντου, του Στάθη Αθανασιάδη (Γεροστάθη)
Αλληλοδιδακτικό σύστημα εκπαίδευσης.
Αλληλοδιδακτικό ονομαζόταν το σύστημα Εκπαίδευσης, όπου οι μαθητές δίδασκαν αλλήλους, οι μεγαλύτεροι δηλαδή μάθαιναν στους μικρότερους.
Όλο το σχολείο αποτελούσε μια παμμεγέθη αίθουσα με τέσσερις (4) τοίχους. Στο επάνω μέρος της ανατολικής πλευράς των περισσότερων σχολείων ήταν ζωγραφισμένο ένα μεγάλο τριγωνοειδές μάτι του Θεού «ός τα πάνθ’ ορά». Στις άλλες πλευρές ήταν γραμμένα διάφορα ηθικά και παιδαγωγικά ρητά παραδείγματος χάρη: «Αρχή σοφίας φόβος κυρίου». «Όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος» και άλλα παρόμοια. Κάτω από αυτά ήταν το αλφάβητο με κεφαλαία και μικρά γράμματα και πιο κάτω ήταν κρεμασμένοι μαυροπίνακες τριών (3) κατηγοριών: ανάγνωσης γραφής και αριθμητικής, στους οποίους ήταν γραμμένη όλη η διδακτέα ύλη. Στην τέταρτη πλευρά ήταν η δασκαλοκαθέδρα, δηλαδή μια μεγάλη ξύλινη έδρα με 3-4 σκαλοπάτια πάνω στην οποία καθόταν ο μεγάλος δάσκαλος (όπως τον έλεγαν) και κάτω από αυτήν κρύβονταν όσοι ήθελαν να αποφύγουν την εξέταση ή φυλακίζονταν οι άτακτοι και αμελείς. Η δασκαλοκαθέδρα ήτανε το γενικό στρατηγείο απ’ όπου δάσκαλος διηύθυνε όλη τη στρατιά των μαθητών με κρούσεις του κουδουνιού και με σφυρίγματα που έδιναν την εντύπωση βουκολικής εικόνας. Μπροστά από το κάθισμα του δασκάλου ήταν σε διάφορα συρτάρια οι κατάλογοι προσελεύσεως, οι γεωγραφικοί χάρτες, τα βιβλία, ο οδηγός της αλληλοδιδακτικής, ο χρυσούς και ο μέλας πίναξ δηλαδή της τιμής και της μομφής, ο πρώτος για τους επαίνους και ο δεύτερος για τις τιμωρίες. Μερικές είχαν από το αριστερό τους μέρος κατά ένα σκαλοπάτι χαμηλότερα, ένα είδος βήμα όπου καθόταν ο βοηθός του δασκάλου «ο πρωτόσχολος» που άλλαζε κάθε μέρα και ήταν από την ανώτερη τάξη. Αυτός επιτηρούσε την τάξη, απάγγελνε τις προσευχές, σημείωνε τα παιδιά που ατακτούσαν ή δεν διάβαζαν κατά την αναφορά των ερμηνευτών, τους οποίους αυτός όριζε, χτυπούσε το κουδούνι στην αρχή και στο τέλος του μαθήματος, αυτός έπρεπε να έρθει νωρίτερα από όλους για να βάλει τους τιμωρημένους να σκουπίσουν και αυτός έπρεπε να φύγει τελευταίος για να κλείσει και να παραδώσει το κλειδί στον δάσκαλο. Αυτός τραβούσε τα αυτιά των άτακτων ή αμελών ή και τους έδινε μερικούς μπάτσους όταν έλειπε ο δάσκαλος. Με δύο λόγια, αυτός ήταν ο αντιπρόσωπος του δασκάλου και ο αστυνόμος του. Οι αμεσότεροι τύραννοι των τάξεων ήταν οι ερμηνευτές, «οι ερμηνευταί». Ορίζονταν για κάθε ομάδα που είχε την ίδια πρόοδο και τυραννούσαν τα καημένα τα μαθητούδια, χτυπώντας, βρίζοντας και εκβιάζοντας τα να τους φέρουν δώρα μήλα, καρύδια, φουντούκια για να μην τα αναφέρουν στον πρωτόσχολο ότι δεν ήξεραν μάθημα και τιμωρηθούν από τον Δαλάϊ Λάμα του αλληλοδιδακτικού. Ώστε οι τύραννοι και τυραννίσκοι του σχολείου ήταν επάνω κάτω δέκα (10), δάσκαλος, πρωτόσχολος και έξι με εφτά ερμηνευτάδες. Όλοι ήταν ένας κι ένας ο ένας χειρότερος από τον άλλον. Στην δασκαλοκαθέδρα δεν είχε το δικαίωμα να ανέβει εκτός από το δάσκαλο και τους βοηθούς του.
Η διδασκαλία
Πριν αρχίσει το μάθημα, τα παιδιά κάθονταν στα θρανία που ήτανε κοντά στην είσοδο. Τα μικρότερα μπροστά, τα μεγαλύτερα πίσω. Μετά την συγκέντρωση, ένα σφύριγμα ή κουδούνισμα με το επιτακτικό παράγγελμα «Προσοχή όλοι εδώ» σήμαινε την έναρξη του μαθήματος. «Σχηματίσατε τα ημικύκλια» ήταν το δεύτερο βροντώδες παράγγελμα και τα παιδιά που ήταν ισοδύναμα δηλαδή που είχαν κάνει τις ίδιες προόδους, χωρίζονταν και σχημάτιζαν ημικύκλιο μπροστά σε ένα μαυροπίνακα και την ίδια στιγμή διάφορα παιδιά «οι ερμηνευτές» ένας για κάθε ημικύκλιο έπαιρναν θέση μπροστά στους μαυροπίνακες και άρχιζε η ανάγνωσης συλλαβών, λέξεων και φράσεων, τις οποίες επαναλάμβαναν όλοι μαζί με φωνές σε όλες τις βαθμίδες της φωνητικής κλίμακας. Το πανδαιμόνιο που γινόταν εκεί μέσα ήτανε τέτοιο ώστε αν συγκρίνει κανείς το αλληλοδιδακτικό με την τόσο κακοφημισμένη χάβρα των ιουδαίων η τελευταία δεν είναι παρά μια ευλαβική και σιωπηλή συγκέντρωση. Όταν τελείωνε η ώρα της ανάγνωσης, ένα σφύριγμα διέλυε τα ημικύκλια και υποχρέωνε τα μαθητούδια να μεταβούν αμέσως χωρίς διάλειμμα στις τάξεις της γραφής, δηλαδή στα θρανία που είχανε στις άκρες τους προσηλωμένα υποδείγματα γραφής. Ύστερα από την γραφή σηκώνονταν και σχημάτιζαν πάλι ημικύκλια μπροστά στους πίνακες για την αριθμητική και έτσι μετά από καταπόνηση τεσσάρων περίπου ωρών, τα παιδιά αφήνονταν ελεύθερα και μόλις σχόλαγαν έπαιρναν από σοφή έμφυτη αντίδραση τον δρόμο προς την εξοχή, προς το δάσος για να αναπνεύσουν μερικές ώρες τον καθαρό αέρα. Εκεί το μυαλό τους θα πετούσε ελεύθερο και δεν θα αποστραγγιζόταν για να αποχτήσουν μερικές ξερές γνώσεις, άχρηστες για τη ζωή. Αυτή την τάση να φύγουν στην εξοχή ενίσχυαν και οι υπερβολικές ποινές, νηστεία πολύωρη, ξυλοδαρμός στην παλάμη, βέργες από τσιλιαλίτρια που δεν έσπαζαν εύκολα, ορθοστασία στα δυο ή στο ένα ποδάρι, γονάτισμα, γονάτισμα με τον πίνακα όπου ο πρωτόσχολος έγραφε το όνομα του τιμωρημένου και τις λέξεις «αμελέστατος» και «ατακτότατος», μουτζούρωμα τέτοιο που να μοιάζει κανείς αράπης, φυλακή κάτω στην έδρα, φτύσιμο, φάλαγγες κ.τ.λ. Ο φάλαγγας ήταν ένα ξύλο ορθογώνιο ως ενάμισι μέτρο με πάχος 4-5 πόντους και με τις κόχες μυτερές. Οι δυο άκρες είχαν από μια κοψιά στις οποίες ήταν δεμένο ένα σκοινί μακρύ ως δυόμιση μέτρα. Ξάπλωναν τον τιμωρημένο κατά γης ανάσκελα, έβαζαν τα δύο του πόδια ανάμεσα στο ξύλο και στο σκοινί και ύστερα έστρεφαν το ξύλο. Όσο στρεφόταν το ξύλο τόσο μαζευόταν το σκοινί και έσφιγγε τα πόδια του. Και ενώ ο μεγάλος δάσκαλος (αν δεν είχε βοηθό) με το ένα χέρι βαστούσε γερά τη φάλαγγα με το άλλο χτυπούσε τις γυμνές πατούσες με βέργα ή ραβδί! Λαογραφικά Σύμμεικτα Πόντου. Ήθη, έθιμα, Γλωσσικά Ιδιώματα, Παροιμίες, Θρύλοι & Παραδόσεις
Συνδιδακτικό
Εκτός από το αλληλοδιδακτικό, λειτουργούσε και το συνδιδακτικό τμήμα από μία ή δυο τάξεις στις οποίες δίδασκε ο ίδιος στο δάσκαλος μία ή δυο ώρες συνεχώς. Στο τμήμα αυτό διδάσκονταν ιερά και γραμματική της αρχαίας γλώσσης. Στα σχολεία φοιτούσαν μόνο αγόρια και πολύ σπάνια και κανένα κορίτσι. Η κατάσταση αυτή κράτησε ως το 1890 περίπου, οπότε οι νέοι δάσκαλοι που βγήκαν από το Φροντιστήριο Τραπεζούντας εφάρμοσαν την νέα κατά ώρες διδασκαλία, εισήγαγαν τα διαλείμματα και τα τεχνικά μαθήματα: Ιχνογραφία, Ωδική και Γυμναστική. Παρόλα ταύτα, όλο το εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθούσε να είναι ξένο προς το παιδί. Οι γνώσεις ήταν ξεκάρφωτες, ξένες προς την ζωή, ξένες προς τη φύση, ξένες προς την πραγματικότητα. Ακόμη και μετά το 1900 πολλοί δάσκαλοι δεν μπορούσαν να απαλλαγούν από τον πρωτόσχολο και τους ερμηνευτές γιατί θυμούμαι πως το 1902 ο δάσκαλος μας είχε ορίσει τον καλύτερο μαθητή σε κάθε τάξη να βοηθεί τους αδύνατους.
Η πρώτη μέρα μου στο σχολείο.
Ήμουν επτά χρονών όταν ένα απόγευμα που πήγα να πάρω ψωμί, μου είπε η γιαγιά μου: «Άγουρε μ’ τη Δευτέρα θα πας ς’ σο Σχολείον με τ’ άλλα τα παιδί», με έπιασε ρίγος και τρομάρα. Ναι μεν δεν είχαμε μερικά χρόνια σχολείο στο χωριό μας και δεν είδαμε τίποτε, μα είχαμε ακουστά πως τυραννούσαν οι δάσκαλοι τα παιδιά για να τα μάθουν γράμματα, δέρνοντας και υποβάλλοντάς τα σε χίλιους εξευτελισμούς. Για αυτό και μακαρίζαμε το χωριό μας που δεν είχε σχολείο. Μόλις λοιπόν άκουσα «σχολείο» βγήκα έξω για να φέρω την δυσάρεστη είδηση στους συνομήλικες μου που στην αυλή μας έχτιζαν καλυβίτσες. Δίνω μια κλωτσιά στην δική μου και την γκρεμίζω. –«Γιατί το γκρέμισες;» με ρώτησαν. –«Γιατί θα πάμε σχολείο από την Δευτέρα». Όλα τα παιδιά που ήταν εκεί σταμάτησαν, φαρμακώθηκαν στο άκουσμα του νέου που τους έφερα. Γκρέμισαν και αυτά της καλυβίτσες τους και στάθηκαν μελαγχολικά σαν να μας βρήκε μεγάλη συμφορά. Τότε ο πιο μεγάλος μας τράβηξε προς την άκρη του χωριού «το Κοιλάδ’» εκεί που γίνεται απότομος κατήφορος και μας είπε: «Ελάτε να χορτάζετεν τη λιθαρή το κύλιγμαν, θ’ εμπονεστιάζετε». Από εκεί αρχίσαμε να κινούμε πέτρες και να κάνουμε διαγωνισμό ποιανού το λιθάρι θα πάει πιο μακριά και όταν κουραστήκαμε είχε βραδιάσει και όλας και γυρίσαμε στο χωριό. Σαντά (Σάντα - Dumanlı, Gümüşhane) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα.
Συνέχεια στο επόμενο.
Το αλληλοδιδακτικό & συνδιδακτικό σύστημα εκπαίδευσης στη Σάντα του Πόντου του Στάθη Αθανασιάδη (Γεροστάθη). Πηγή: Ποντιακή Εστία, 1953.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
