Όλα τα κάστρα είδα ή Τ΄ Ωριάς ή Του Ήλ' το Κάστρεν. Κοτσαγκέλ γαμήλιος χορός Πόντου
Όλα τα κάστρα είδα κι όλα γύρισα
κι άμον τ' Ωριάς το κάστρεν,
Όλα τα κάστρα είδα (τ΄Ωριάς ή του Ήλ το Κάστρεν). Κοτσαγκέλ γαμήλιος χορός Πόντου
κάστρεν και κάστρεν 'κ̆ι έτονε.
Σεράντα πόρτας είχ̆εν κι όλα χάλκενα
κι έναν μικρόν πορτόπον διπλοχάλκενον
κι εξήντα παραθύρα̤ κι όλα σίδερα.
Χ̆ίλ' μύρι͜οι γενιτσάροι πολεμούν' ατό
κι ουδέ ΄πορούν να παίρ'νε κι ουδ' αφήν' ατό
κι ένας μικρός τουρκίτσος ρωμιογυριστός
αδράχτι και σποντύλι παίρ' 'ς σα χ̆έρι͜α του,
μαξιλαρίτσαν βάλει κι απάν' ζώσ̆κεται
Ν' αηλί εμέν την μάρ'σα βαρεσμένισσα
και που θα παιδοποίω αδά ΄ς σον καιρόν;
το Κάστρεν τριγυρίζει και μοιρολογά
κι απέσ' η κόρ' ακούει και καρδοπονά.
Λεξιλόγιο
Ωριάς = της Ωραίας
ρωμιογυριστός = χριστιανός που αλλαξοπίστησε κι έγινε μουσουλμάνος
σποντύλι = σπόνδυλος του αδραχτιού
μάρ'σα = δυστυχισμένη (εκ του μαύρεσσα)
βαρεσμένισσα = έγκυος
παιδοποίω = γεννώ παιδί
καρδοπονά = πονά η καρδιά της
Όλα τα κάστρα είδα ή Τ΄ Ωριάς ή του Ήλ' το Κάστρεν. Κοτσαγκέλ γαμήλιος χορός Πόντου. Τραγουδά η χορωδία του Φάρου Ποντίων - Παίζει λύρα ο Στάθης Ευσταθιάδης. Η λαϊκή μούσα του Πόντου έχει πλέξει πάμπολλες παραλλαγές του ποιητικού κειμένου πάνω στον ίδιο πάντοτε αρχαίο (τον μετέπειτα γαμήλιο χορό) Κοτσαγκέλ'. Τ΄Ωρηάς ο κάστρον. Η δημοτική ποίηση στη Σάντα (Σαντά) του Πόντου. Χορός Κοτσαγκέλ' // Κοτσαγκέλ' - Γαμήλιος χορός των Ελλήνων του Πόντου
Με την ονομασία Κάστρο της Ωριάς (και με διάφορες παραλλαγές όπως Ωριάς κάστρο ή Ωργιάς ή Ωραιόκαστρο, καθώς και με άλλες παραλλαγές όπως Συριάς, Σουριάς, Ζουριάς, Οβριάς και Βριόκαστρο) είναι γνωστοί οχυρωματικοί περίβολοι, που συνδέονται με την λαϊκή παράδοση μιας τραγικής γυναίκας, της Ωριάς, δηλαδή της Ωραίας. Το δημώδες αυτό άσμα είναι τοποθετημένο πάνω στο χορό Κοτσαγκέλ'. Υπάρχουν αρκετές παραλλαγές του άσματος ανά την Ελλάδα. Στον Πόντο κυρίαρχη ήταν εκείνη που αναφέρεται στου Ήλ' το κάστρεν (στο κάστρο που είναι φωτεινό σαν τον Ήλιο). Είναι όμως γνωστή και η παραλλαγή με ποιητικό κείμενο που αναφέρεται στο κάστρο της Ωριάς ή Ωργιάς που σημαίνει το κάστρο της Ωραίας (ίσως της βασιλοπούλας). Το κάστρο έπεσε στα χέρια των τούρκων με την μεσολάβηση ενός Έλληνα που τούρκεψε (ρωμιογύριστος), ο οποίος μεταμφιεσμένος έξω απ το κάστρο σε έγκυο γυναίκα φωνάζει να του ανοίξουν επειδή διώκεται απ τους τούρκους. Η καστρόπορτα ανοίγει και το κάστρο πέφτει στα χέρια των τούρκων. Η κοπέλα (βασιλοπούλα) που έδωσε την εντολή για το άνοιγμα της καστρόπορτας πέφτει απ το παραθύρι. Το μέτρο του στίχου είναι μικτό , αποτελείται από δώδεκα συλλαβές. Το πρώτο μέρος είναι ιαμβικό στο πρώτο ημίστιχο με επτά συλλαβές ενώ στο δεύτερο τροχαϊκό με πέντε συλλαβές.
Ποντι(α)κή Διελεκτολογία - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
