Ο Ήλιος στα μνημεία του λόγου της Άνω Ματσούκας του Πόντου
Η εκκλησιαστική εορτή της γέννησης του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου στις 24 Ιουνίου είχε και λαϊκούς χαρακτηρισμούς, όπως: "Του Κερασινού τ' Αγεννί".
Την ημέρα αυτή, κατά το Ιουλιανό ημερολόγιο (θερινό ηλιοστάσιο) ο ήλιος γυρίζει, τρέπεται ξανά προς τον Ισημερινό, γι' αυτό το λόγο η εορτή του αγίου πήρε και τον τίτλο "Τ' Αγε-Λουτρουπί' τ' Αγεννί". Ζωηρή περιέργεια προκαλούσε η παράδοση ότι αυτή την ημέρα παρακολουθώντας από ψηλά την ανατολή του ηλίου, μπορούσε κανείς να δει καθαρά τη στροφή του ηλίου, με την έννοια του στριφογυρίσματος , "πως κλώσ̌κεται ο ήλο̤ν". Ο κόσμος είχε την ψευδαίσθηση ότι έβλεπε πραγματικά τον ήλιο να στριφογυρίζει τη στιγμή που έβγαινε τρεμουλιαστός κι αντινοβόλος πίσω απ το βουνό. Την ημέρα αυτή συνήθιζαν οι γυναίκες να ηλιά̤ζ'νε τις φυλαγμένες νυφικές στολές τους, τα ρούχατα , τα νυφαδια̤κά τουν.
Σχετικός μύθος, αναφέρει για τον ήλιο:
Ο ήλιο̤ν κι ο φέγγον αδέλφια είν'. Πρώτα εντάμαν επορπάν'ναν 'ς σον ουρανόν. Κ' επεκεί σείτ' επέγ'ναν αγαπεμένα : Εγώ είμαι έμορφος – εσύ είσαι άσ̌κεμος, επιάσταν αναμεσοντά τουν. Ο ήλιο̤ν αυτίχολος, επαίρεν την καταμάγιαν ας' σο φουρνίν κιάν', εντώκεν κ' εμάνωσεν το φέγγον, για τ' εγείνο έχ̌' τα μαυράδας 'ς σον πρόσωπον ατ'. Επετότες κιαν' εχωρίγαν, άλλο πα 'κ̌' ενταμώθαν 'ς σο δρόμον ατουν' ακ'λουθούν είνας τον άλλον και πάγ'νε, ο ήλιον την ημέραν κι ο φέγγον την νύχταν. ΄Σ σ' ονέρ'τα τον ήλιον καλόν κι ογλήγορον χαπέρ' είχαν ατόν (δηλαδή : στα όνειρα τον ήλιο τον εξηγούσαν σαν καλή και γρήγορη είδηση). Ο Ήλιος στα μνημεία του λόγου της Άνω Ματσούκας του Πόντου.
Το έθιμο τσ' ευδίας (ξαστεριάς)
Το έθιμο τσ' ευδίας γεννήθηκε απ τις τοπικές καιρικές συνθήκες του καλοκαιριού στα παρχάρια (βοσκότοπους) του όρους Παρυάδρης – Παρχάρης του ανατολικού Πόντου. Ευνόητη ήταν η δυσφορία των κτηνοτρόφων, των ανθρώπων του βουνού, στους ορεινούς εκείνους βοσκότοπους για την ενδημική καταχνιά και τη συχνά πολυήμερη προσγείωση της, το τσούπωμαν - τσ̌όκεμαν τση δείσας και λαχταρούσαν να χαρούν το φώς και τη θαλπωρή του ήλιου μια ώρα αρχύτερα. Κάποτε ξεθύμανε η κακοκαιρία και με τις ενδείξεις της αλλαγής του καιρού, τα παιδιά και οι κοπέλες της γειτονιάς συγκροτούσαν χαρούμενες συντροφιές και κατά τ' απόβραδο παίρνανε σειρά τα καλυβόσπιτα – παρχαροκάλυβα, φέρνοντας παντού το μήνυμα της ξαστεριάς με το παρακάτω τραγούδι, ένα είδος καλοκαιρινού κάλαντου.
"Θεία, θεία τυροθεία, έβγα έξ' νε καλοθεία
Και τέρεν τ' άστρια̤ τ' εξέβαν και το φέγγον τ' εμαρμάρ'σεν
Να λελεύω το χουλιάρι σ' ντο παίρ' πολλά βουτουρόπον
Να λελεύω το λαμνόπο σ' και ντο κόφτ' τ' απάλ' βαθέα
Να λελεύω το βουρόπο σ' και ντο δίει πολλά αλευρόπα
Και που θέλ' τον ήλιον κάντι̤ον, δίει τυρίν και βουτουρόπον
Και που θέλ' τη δείσαν πίσσαν, λέει με καλολεά̤με δέβα"
Η άλλη μέρα ήταν προορισμένη για μια γιορταστική εκδρομή που τα παιδιά φερμένα από πρωί σε κάποιο κοντινό ψήλωμα με τα βραδινά φιλοδωρήματα που είχαν μαζέψει, γλεντούσαν και πανηγύριζαν, χαιρετίζονταν έτσι την ουράνια ευδία του Παρχαριού. Απ' τα άπειρα δίστιχα τραγούδια που μιλούσαν για τον ήλιο, παραθέτω τα ακόλουθα:
Άμον τον ήλιον είδα 'σε, άμον αέρα 'δέβες,
κι ώσνα θ' εκαλοτέρ'να 'σε, ραχ̌όπα επιδέβες.
Αν βρέχ̌' εβρέχ̌' και βρέχουμαι, παίρ' ο ήλιο̤ν στεγνούμαι
κι όνταν ελέπω τ' αρνόπο μ' κανείναν 'κ̌ι' φογούμαι.
Εφώταζεν ο πρόσωπο σ' και-ν-άμον του ηλίου
έλυνες το σπαρελόπο σ' κι' έλεγες λίγου-λίγου
Ήλιο̤ς ας' την Ανατολή είδε 'σε κ' εφογώθεν
ατός ατόσον 'κ̌' έλαμψεν την ώραν ντ' εγεννέθεν
Ήλιο̤ς μαραίν' τα μάραντα και παλαλά χορτάρια̤
και παλαλών' και τ' έμορφα το φορούν μαύρα ορτάρια̤
Η ήλιο̤ν εβγαίν' 'ς σα ραχ̌ιά κι η δείσα 'ς σο χωρίον
κι η κόρ' ρομάνα 'ς σον παρχάρ' ασ' όλτς κι άλλον καλλίον
Ο ήλιο̤ν καίει τον πρόσωπο σ', αέρα το καρδόπο σ'
να σαν εγείνον π' αγρυπνά 'ς σ' έρημον τ' εγκαλιόπο σ'
Η ήλιο̤ν πάει και βασιλεύ' 'ς σην μάναν ατ' μερέαν
κι η τρυγονίτσα μ' κλώσ̌κεται, τερεί 'ς σ' εμέν' μερέαν
Ο ήλιο̤ν πάει 'ς σην μάναν ατ' κι εγώ πάγω ΄ς σ' αρνόπο μ'
ατσ̌άπα θα ευρίκ' ατό (;) κ' ησυχάζ' το καρδόπο μ'
Ο ήλιο̤ν παίρ' ΄ς σο μεσοχάμ' κι' ο φέγγον 'ς σο κρεββάτ'ν άτ'ς
ατέ ισ̌μάρ' εντούν'νε 'με, με το ζεβρέν τ' ομμάτ'ν ατ'ς
Ο ήλιον παίρ' 'ς σον πρόσωπο σ' και να τερεί φογάται ,
φογάται λάμπ' κι άλλο πολλά και τ' ιχτιπάρ'ν ατ' χά'ται
Τ' άστρι̤α με τα' άστρι̤α πολεμούν κι ο ήλιο̤ν με τον φέγγον
ο κόσμον με τον κόσμον ατ' κι εγώ με την Ελέγκον.
Παροιμιώδεις εκφράσεις για τον ήλιο:
Άλλ' κάμ'νε 'ς σον ήλιον κι' άλλ' τρώγ'νε σήν εβόραν.
Ήντσαν 'ς σον ήλιον 'κ̌ι' κάμ', ΄ς σην εβόραν 'κ̌' έχ̌' να τρώει.
Ο ήλιον πα είνας έν', άμα όλιον τον κόσμον κανείται.
Πολλά βούτορον π' έχ̌', θέκ και ΄ς σον ήλιον.
Ο ήλιον ψωμίν 'κ̌ι' κόφτ'.
Άμον ήλιος.
Άμον του ήλ' τ' ομμάτ'.
Δίει 'ς σον ήλιον την κοιλίαν ατ'.
Έμορφος άμον τον ήλιον κόκκινος κι άμον το μήλον.
Ο ήλιον εντώκεν ατον 'ς σην κοτύλαν.
Ο ήλιον επέρεν ΄ς σην κοτύλαν ατ'.
Ο ήλιον πα εκουεύ' να 'λέπει ατεν.
Τον ήλιον, ηλίτσ' κουίζ'.
Τον ήλιον λέει, για λάμψον, για θα λάμπω.
Πηγές :
1. Αρχείον Πόντου – Επιτροπής Ποντιακών Μελετών – Γ. Ζερζελίδη – τόμος 26ος Αθήναι 1964
2. Μέρος του φωτογραφικού υλικού απ το χρήστη Uzungöl στο fb
3. Το τραγούδι : Ο ήλεν πάει ΄ς σην μάναν ατ΄ τραγουδά η Αθηνά Κορσαβίδου – Ιστορική ηχογράφηση του 1930 απ το άλμπουμ Τραγούδια του Πόντου της Μέλπως Μερλιέ
4. Στο ίδιο έργο ανήκει και η ηχογράφηση του τραγουδιού Θεία Θεία τυροθεία που τραγουδά ο Βασίλη Υφαντίδης, τον συνοδεύει στον Κεμεντζέ ο Θεόδωρος Μυστακόπουλος
5. Το τραγούδι " O Ήλον παίρ' 'ς σον πρόσωπος" τραγουδά ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης και τον συνοδεύει στον Κεμεντζέ ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης
Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
