Χ̌ερροίανα - Xερροίανα (Τραπεζουντέϊκον Ομάλ’) Μαρία Ευσταθιάδου Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης (Φάρος Ποντίων – Στάθη Ευσταθιάδη)

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Δημώδη Άσματα

Χ̌ερροίανα - Χ̌ερροίανα ν’ αηλί εμέν’,
τα τόπα̤ σ’ που επέμ’ναν; ντο να ‘ίνουμε
τα τόπα̤ σ’ που επέμ’ναν; άχ ν’αηλί εμέν’

Οι Ρωμαίοι εκότσ̌εψαν και ‘ς σ’ άλλα μέρα̤ δέβαν

Χ̌ερροίανα αναστορώ ντο είχ̌ες τ’ ευλοϊας
Παράδεισον ο τόπος-ισ’ με τ’ ούλα̤ τα χωρία σ’ Χ̌ερροίανα - Χ̌ερροίανα (Τραπεζουντέϊκον Ομάλ’) Μαρία Ευσταθιάδου Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης (Φάρος Ποντίων – Στάθη Ευσταθιάδη)

Τραγουδά η Μαρία Ευσταθιάδου (αδελφή του Στάθη Ευσταθιάδη) και παίζει λύρα ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης. Ο σκοπός αναφέρεται στις φυσικές καλλονές (ομορφιές) των Χ̌ερροιάνων της Χαλδίας του Πόντου και είναι τοποθετημένος επάνω στον Ομαλό χορό της Τραπεζούντας (γνωστό ως Διπάτ’). Το ηχητικό ντοκουμέντο είναι από το αρχείο των Ραδιοφωνικών Εκπομπών του Φάρου Ποντίων Θεσσαλονίκη (Στάθη Ευσταθιάδη) με τίτλο «Ποντιακοί Αντίλλαλοι» στην Εθνική Ραδιοφωνία Θεσσαλονίκης. Μετά την ολοκλήρωση του σκοπού ακολουθεί ο χορός της Χ̌αιρεανίτ’σσας (γνωστή ως Σερενίτσα αλλά είναι ορθογραφικό λάθος μιας και γίνεται μεταφορά του (χ̌ το οποίο εκφέρεται ως παχύ σίγμα) στον γραπτό λόγο ως (σ). Έτσι και τα Χ̌ερίανα ή Χ̌ερροίανα λέγονται πολύ συχνά (και εσφαλμένα ως Σερίανα). Η ονομασία Χ̌ερίανα (Χ̌ερροίανα) αφορούσε ιστορικά τόσο την ευρύτερη περιοχή όσο και συγκεκριμένους οικισμούς. Σε βυζαντινές πηγές από τον 9ο αιώνα, η περιοχή αναφέρεται ως Χερίανα (και στη γενική πληθυντικού Χεριανών). Σε οθωμανικά έγγραφα του 16ου και 17ου αιώνα καταγράφεται ως «Şiryan» (Σιριάν), το οποίο σταδιακά προσαρμόστηκε στα τουρκικά ως «Şiran» (Σιράν), ενώ στην τοπική διάλεκτο προφέρεται και «Şeyran» (Σεϊράν). Δημώδη άσματα Πόντου (Playlist)

Αυτό το δημώδες άσμα είναι νοσταλγικό, ιστορικό και θρηνητικό τραγούδι της αλησμόνητης πατρίδας. Πρόκειται για έναν ύμνο προς τα Χερίαινα / Χερροίανα της Χαλδίας του Πόντου (τη σημερινή περιοχή Şiran της τουρκίας), που αποτυπώνει τον πόνο του ξεριζωμού και την ανάμνηση του χαμένου παραδείσου. Τα Χερροίανα της Αργυρούπολης του Πόντου (Seiran Gumushane)
1. Θεματική & Στιχουργική Ανάλυση (Νοσταλγία & Θρήνος)
α) Ο θρήνος για τη χαμένη γη:
«Χερροίανα - Χερροίανα ν’ αηλί εμέν’, τα τόπα̤ σ’ που επέμ’ναν; ντο να ‘ίνουμε;»
Οδύνη & Αμηχανία: Η φράση «τα τόπα̤ σ’ που επέμ’ναν;» (πού έμειναν τα χώματά σου;) εκφράζει το σοκ της απώλειας μετά την Ανταλλαγή και τον Ξεριζωμό. Ο ποιητής αναρωτιέται «ντο να 'ίνουμε;» (τι θα γίνω;), νιώθοντας χαμένος μακριά από την πατρική γη.
β) Η φυγή και ο ξεριζωμός:
«Οι Ρωμαίοι εκότσ̌εψαν και ‘ς σ’ άλλα μέρα̤ δέβαν»
«Ρωμαίοι»: Οι Έλληνες του Πόντου (οι Ρωμιοί).
«Εκότσ̌εψαν»: Μετανάστευσαν, ξεριζώθηκαν, μετακόμισαν βίαια.
«Δέβαν»: Πήγαν / έφυγαν (από το αρχαίο διαβαίνω).
Νόημα: Οι Ρωμιοί αναγκάστηκαν να μαζέψουν τα υπάρχοντά τους και να πάρουν τον δρόμο της προσφυγιάς για άλλα μέρη.
γ) Ο χαμένος Παράδεισος:
«Χερροίανα αναστορώ ντο είχ̌ες τ’ ευλοϊας, Παράδεισον ο τόπος-ισ’ με τ’ ούλα̤ τα χωρία σ’»
«Αναστορώ»: Θυμάμαι / αναπολώ (από το αρχαίο αναστορώ).
Η ευλογία της γης: Η περιοχή περιγράφεται ως ένας ευλογημένος τόπος, ένας επίγειος παράδεισος με όλα τα χωριά της, πλούσια σε φυσικές καλλονές και αγαθά.
2. Γλωσσολογική & Ιστορική Αξία (Η Ετυμολογία των Χερροιάνων) Ευστάθιος (Στάθης) Ευσταθιάδης / Φάρος Ποντίων. Ποντιακή Λαογραφία, Ιστορία και Παράδοση.
Στο σημείωμα που συνοδεύω τους στίχους προσφέρβ εξαιρετικές και επιστημονικά ακριβείς πληροφορίες:
Το φθόγγος χ̌ (ουρανικό χ): Στην ποντιακή διάλεκτο, το χ̌ πριν από φωνήεντα (ε, ι) προφέρεται παχύ, πλησιάζοντας το σ̌ (τσιττακισμός/ουρανικό). Έτσι το Χερίανα ακουγόταν ως Χ̌ερίανα, με αποτέλεσμα στον γραπτό λόγο ή από μη ομιλητές να καταγράφεται εσφαλμένα ως Σερίανα.
Ιστορική Συνέχεια:
α) Βυζαντινοί χρόνοι (9ος αι.): Χερίανα (θέμα Χαλδίας).
β) Οθωμανικά έγγραφα (16ος-17ος αι.): Şiryan.
γ) Νεότερη Τουρκική: Şiran (Σιράν) / Şeyran.
Χαιρεανίτ’σσα (Σερενίτσα): Ο γνωστός χορός πήρε το όνομά του από τη κόρη των Χ̌ερροιάνων (την Χ̌αιριανίτισσα). Η παραφθορά του ονόματος σε «Σερενίτσα» οφείλεται ακριβώς στην ηχητική μεταγραφή του ποντιακού χ̌ σε σ.
3. Μουσική & Ρυθμική Πλαισίωση
α) Ομάλ’ Τραπεζούντας (Διπάτ’)
Ο σκοπός ξεκινά σε ρυθμό Διπάτ (9/8), ο οποίος είναι στρωτός, βαρύς, δωρικός και απόλυτα ταιριαστός για τραγούδια που εκφράζουν νοσταλγία, θρήνο και ανάμνηση. Βηματίζει με ηρεμία, επιτρέποντας στον ακροατή να συγκεντρωθεί στους στίχους.
β) Μετάβαση στη Χαιρεανίτ’σσα
Όπως συνηθίζεται στην ποντιακή μουσική παράδοση, μετά το αργό και νοσταλγικό μέρος (Διπάτ), η μουσική "ανοίγει" και περνάει στον γρήγορο, κοφτό και δυναμικό χορό της Χ̌αιρεανίτ’σσας, δίνοντας ξανά ζωντάνια και έξαρση στο γλέντι.
γ) Ερμηνευτές (Μαρία Ευσταθιάδου & Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης)
Η Μαρία Ευσταθιάδου (αδελφή του Στάθη Ευσταθιάδη), με τη βαθιά βιωματική της ερμηνεία, μεταφέρει το αυθεντικό βίωμα της πρώτης και δεύτερης γενιάς προσφύγων.
Ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης στη λύρα «με πάθος» συνοδεύει με μοναδική ευαισθησία το παράπονο της χαμένης πατρίδας.
Σύνοψη: Δημώδες άσμα το οποίο περικλείει την συλλογική μνήμη και τον καημό της προσφυγιάς. Είναι ένα κείμενο σπάνιας λαογραφικής και ιστορικής αξίας, που διασώζει όχι μόνο τη μνήμη των Χερροιάνων, αλλά και την ακριβή γλωσσική και χορευτική τους ταυτότητα. Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Δημώδη άσματα Πόντου - Λαϊκή μουσική παράδοση Πόντου