Η Τρυγόνα ‘ς σο ραχ̌ίν - Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης (Φάρος Ποντίων)
Η Τρυγόνα ‘ς σο ραχ̌ίν - Τραγουδά ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Παίζει λύρα ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης - Το ηχητικό ντοκουμέντο είναι από το αρχείο των Ραδιοφωνικών Εκπομπών του Φάρου Ποντίων Θεσσαλονίκη (Στάθη Ευσταθιάδη) με τίτλο «Ποντιακοί Αντίλαλοι» στην Εθνική Ραδιοφωνία Θεσσαλονίκης.
Το κορίτσ’ ντ’ εγάπανα νύφε θέλ’ να ‘ίνεται,
Ο κύρ’ δί’ την άδειαν η μάν’ ατς ‘κ̌’ αφήν’ ατέν’.
Ακεί πέραν έστεκεν την κάλτσαν-ατς έπλεκεν,
η λαλία μ’ χαμελά είπα ατέναν έλα αδά.
Η τρυγόνα μ’ σο ραχ̌ίν έφαεν και την βρεχ̌ήν,
κι έτρεξα εγώ με την ψ̌ην σ’ ατεινές την απαντήν.
Ναι κουτσ̌ή τίνος είσαι; Μήλον κόκκινον είσαι,
φύγον κι έλα με τ’ εμέν’ βασιλόπουλον είσαι. Η Τρυγόνα ‘ς σο ραχ̌ίν - Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης Φάρος Πόντίων
Όπως είναι ευρέως γνωστό και σύμφωνα με δήλωση του ίδιου του κ. Χρύσανθου Θεοδωρίδη μόνο δύο - τρία δημώδη άσματα του Πόντου τα τραγούδησε δισκογραφικά με τους αυθεντικούς αρχικούς τους στίχους (αρχικό ποιητικό κείμενο) και αυτά ήταν: 1. Τη Δεσποινής τα πρό(γ)ατα, 2) Ίμερα μ’ εροθύμεσα & 3) Έναν άστρον εξέβεν. Όλα τα υπόλοιπα τραγούδια της δισκογραφικής του καριέρας βασίζονταν σε δικούς του στίχους (στίχοι πάντα δικοί μου) όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στο βίντεο μου με τίτλο: Χρύσανθος Θεοδωρίδης (Συνέντευξη): Χρύσανθος Θεοδωρίδης (Συνέντευξη): Τι είναι παράδοση και τι παραδοσιακό (στο 01:20). Το παραπάνω λοιπόν δημώδες άσμα σε καταγραφή και παρουσίαση του Φάρου Ποντίων το είχε συμπεριλάβει ο Χρύσανθος σε προσωπική του δισκογραφία με τίτλο: «Η τρυγόνα μ’ σο ραχ̌ίν» και οι στίχοι που είχες γράψει και τραγουδήσει είναι οι ακόλουθοι.
Η τρυγόνα μ’ σο ραχ̌ίν έφαεν και την βρεχ̌ήν,
κι έτρεξα εγώ με την ψ̌ην σ’ ατεινές την απαντήν.
Σουμά σ’ ατέν επήγα, τα ξύλα τ’ς έταν λίγα
Ατέν σίτ’ ετυλίγα, σο σ̌ελέκ’ ’τσαρμουλίγα
Ετσαρμούλτσα το τέκι μ’! Θέκον κα’ το σ̌ελέκι σ’
Πουλί μ’, με το στουράκι σ’ για τάραξον το τζ̌άκι σ’
Εκάτσαμ’ σο τζ̌άχ’ καικά ’συρα και ξύλα έγκα
Και άντζ̌αχ εχουλέθαμ’, έπεσαμ’ κι εκοιμέθαμ’
Ο σκοπός του τραγουδιού αυτού είναι τοποθετημένος επάνω σε μια μορφή «αργού τίκ» χορού και καθιερώθηκε να θεωρείται ως μια μελωδία του χορού Ατσ̌ααπάτ τοπικού χορού των Πλατάνων της Τραπεζούντας του Πόντου. Ο χορός Ατσ̌ααπάτ συνήθως χορεύεται πριν τον Τρομαχτό Σέρα χορό.
1. Πολιτισμική & Ιστορική Αξία του Ντοκουμέντου
• Η Σημασία του Αρχείου: Η ηχογράφηση από τις εκπομπές «Ποντιακοί Αντίλαλοι» του Στάθη Ευσταθιάδη στον Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης αποτελεί ζωντανό μνημείο της ποντιακής πολιτιστικής κληρονομιάς. Διασώζει τον αυθεντικό, αβίαστο ήχο μιας εποχής που η ποντιακή μουσική μεταδιδόταν ως βίωμα.
• Δίδυμο-Σταθμός: Η συνεύρεση της φωνής του Χρύσανθου Θεοδωρίδη με τη λύρα του Γεωργούλη Κουγιουμτζίδη αποδίδει μια από τις πιο αυθεντικές και δυναμικές εκδοχές της ποντιακής παραδοσιακής μουσικής.
2. Ποιητική Συγκριτική Ανάλυση: Δημώδες - Δισκογραφική Εκδοχή Χρύσανθου. Η σύγκριση των δύο ποιητικών κειμένων αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο ο Χρύσανθος λειτουργούσε ως δημιουργός:
Παραδοσιακή/Δημώδης Εκδοχή: Ερωτικό κάλεσμα, ρομαντική αλληγορία («μήλον κόκκινον», «βασιλόπουλον»). Πιο τυπικά ερωτικά στιχουργικά μοτίβα.
Δισκογραφική Εκδοχή (Χρύσανθος): Καθημερινή ζωή, παραστατική αφήγηση, υπαίθρια βιοπάλη. Έντονο ιδιωματικό λεξιλόγιο της καθημερινότητας (σ̌ελέκ’, ετυλίγα, ετσαρμούλτσα, στουράκι).
Σχόλιο: Ο Χρύσανθος πήρε την αρχική ιδέα της «Τρυγόνας» στη βροχή και την ανέπτυξε σε μια ολοκληρωμένη μικρή ιστορία (αφήγηση συνάντησης, βοήθειας, ζεστασιάς δίπλα στο τζάκι), επιβεβαιώνοντας τη δική του δήλωση ότι συνήθιζε να προσαρμόζει ή να γράφει εξ ολοκλήρου δικούς του στίχους στα παραδοσιακά πατήματα.
3. Μουσικοχορευτική Διάσταση
• Ο Ρυθμός & ο Χορός: Η τοποθέτηση της μελωδίας πάνω σε μορφή «αργού τίκ» δίνει στο τραγούδι τον βαρύ, δωρικό και αφηγηματικό του χαρακτήρα.
• Η Σύνδεση με το Ατσααπάτ: Η ταύτιση της μελωδίας με τον χορό Ατσααπάτ (από τα Πλάτανα της Τραπεζούντας) είναι κομβική. Καθώς το Ατσααπάτ λειτουργεί παραδοσιακά ως προάγγελος ή «προετοιμασία» για τον εκρηκτικό Τρομαχτό Σέρα, η μελωδία αυτή φέρει μια εσωτερική ένταση που κλιμακώνεται σταδιακά.
Περίληψη: Το κείμενο και το ηχητικό αυτό ντοκουμέντο αναδεικνύουν άψογα τη γέφυρα ανάμεσα στην αυθεντική δημοτική παράδοση και τη δημιουργική παρέμβαση του μεγάλου ερμηνευτή. Ο Χρύσανθος δεν αναπαρήγαγε απλώς το παρελθόν, αλλά το ανανέωνε στιχουργικά, διατηρώντας παράλληλα ατόφιο τον μουσικό πυρήνα της ποντιακής μούσας.
Διαλεκτολογία Πόντου - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
