Εγάπη μ', ‘ς σα Χ̆ερροίανα. Δημώδες άσμα Χαλδίας Πόντου.
Εγάπη μ' ‘ς σα Χ̆ερροίανα και γω ΄ς σα ξενιτείας,
γράφτω γράμμαν και στείλ’ ατέν κι απέσ’ τ’ αροθυμίας.
Γράφτω γράμμαν και στείλω ‘σε, ύειας και χ̆αιρετίας,
γράψον και στείλω ‘με εσύ δά̤κρα̤ κι αροθυμίας.
Εγάπη μ', ‘ς σα Χ̆ερροίανα. Δημώδες άσμα Χαλδίας Πόντου (Χερροίανα - Χαλδίας Πόντου)
Γράφτω γράμμαν και στείλω ‘σε, με τα δά̤κρα̤ γραμμένον,
με την καρδι͜άς-ιμ’ το φαρμάκ’ έχ’ ατο βουλωμένον.
Ιστορική ηχογράφηση του Σωματείου Φάρος Ποντίων Θεσσαλονίκης του Στάθη Ευσταθιάδη. Τραγουδά η χορωδία του Φάρου Ποντίων. Λύρα παίζει ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης. Το δημώδες άσμα έχει μέτρια αργή χρονική αγωγή και είναι τοποθετημένο πάνω στο χορό Από κάθεν κιάν «Τίκ».
Το συγκεκριμένο δημοτικό τραγούδι από τα Χ̌ερροίανα (ή Χ̌ερίανα) του Πόντου αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα της ποντιακής λυρικής ποίησης, συμπυκνώνοντας τα δύο μεγαλύτερα και πιο επίπονα θέματα της δημοτικής μας παράδοσης: την αγάπη και τη ξενιτιά (αροθυμία).
1. Θεματική & Στιχουργική Ανάλυση. Ο πυρήνας του τραγουδιού στηρίζεται στην φυσική απόσταση των δύο ερωτευμένων και στην προσπάθεια γεφύρωσής της μέσω της αλληλογραφίας.
• Η διπλή απομόνωση: Ο ένας πόλος βρίσκεται στην πατρίδα ('ς σα Χ̆ερροίανα) και ο άλλος στη φθορά της ξενιτιάς ('ς σα ξενιτείας).
• Η λέξη-κλειδί (Αροθυμία): Η ποντιακή λέξη αροθυμία δεν είναι απλά η νοσταλγία· είναι ο βαθύς, σωματικός και ψυχικός πόνος της έλλειψης. Το γράμμα δεν μεταφέρει απλές ειδήσεις, αλλά είναι κυριολεκτικά γεμάτο αροθυμία.
• Η ποιητική μεταφορά του πόνου: Οι εικόνες είναι συγκλονιστικές:
• «με τα δά̤κρα̤ γραμμένον»: Η μελάνη αναμειγνύεται ή αντικαθίσταται από τα δάκρυα.
• «με την καρδι͜άς-ιμ’ το φαρμάκ’ έχ̌’ ατο βουλωμένον»: Το γράμμα σφραγίζεται (βουλώνεται) όχι με βουλοκέρι, αλλά με το «φαρμάκι» (τον καημό και την πικρία) της πληγωμένης καρδιάς.
2. Μουσική & Χορευτική Πλαισίωση. Ο ρυθμός του «Τικ»: Το γεγονός ότι το άσμα είναι τοποθετημένο πάνω στον χορό «Από κάθεν κιάν» (Τικ) με μέτρια προς αργή χρονική αγωγή έχει ιδιαίτερη σημασία. Στην ποντιακή παράδοση, ο χορός δεν είναι μόνο γλέντι, αλλά και συλλογική εκτόνωση του πόνου. Ο βηματισμός του αργού Τικ, με τη στιβαρή και δωρική του κίνηση, επιτρέπει στους χορευτές/τραγουδιστές να «πατήσουν» πάνω στη μελωδία, μετατρέποντας τον προσωπικό καημό του ξενιτεμένου σε κοινό βίωμα της κοινότητας.
3. Η Ιστορική Αξία της Ηχογράφησης. Η ηχογράφηση από το Σωματείο «Φάρος Ποντίων» Θεσσαλονίκης φέρει τεράστιο πολιτισμικό βάρος:
• Στάθης Ευσταθιάδης: Η παρουσία και η επιμέλεια του σπουδαίου αυτού λαογράφου και ερευνητή εγγυάται την αυθεντικότητα της απόδοσης, διασώζοντας την ντοπιολαλιά και το ύφος των Χ̌ερροιάνων.
• Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης: Η ποντιακή λύρα (κεμεντζές) στα χέρια ενός αυθεντικού λυράρη της ποντιακής μουσικής δεν συνοδεύει απλώς, αλλά συμπάσχει, αποδίδοντας την εσωτερικότητα και το βαρύ ηχόχρωμα που απαιτεί το τραγούδι.
• Χορωδία του Φάρου: Η συλλογική φωνή της χορωδίας δίνει μια επική διάσταση στον ιδιωτικό πόνο των δύο εραστών, θυμίζοντας ότι η ξενιτιά ήταν κοινή μοίρα για τον ποντιακό ελληνισμό.
Συμπερασματικά: Πρόκειται για ένα αριστούργημα της ποντιακής δημοτικής μούσας. Καταφέρνει με απλά, δωρικά υλικά —ένα γράμμα, λίγα δάκρυα κι ένα σφράγισμα με φαρμάκι— να περιγράψει όλο το δράμα του αποχωρισμού, ντυμένο με τη χαρακτηριστική δωρικότητα της ποντιακής λύρας και τον αργό, επιβλητικό βηματισμό του Τικ.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
