Το μάσ - Ήθη και έθιμα Αργυρουπόλεως Χαλδίας Πόντου - Π. Σαλαπασίδη - Υψηλάντη

"Κάθε πόλις και Ζακόνι, κάθε μαχαλάς και τάξη". 
Το Κάν, η Αργυρούπολις, εκατόν χρόνα̤ εμπροστά (κυρίως από το 1855 οντάν εγέντον διευθυντής των σχολείων ο μακαρίτης ο Γεώργιος Κυριακού Παπαδόπουλος (ο Κυριακίδης) ατότε εκούρεψεν το Φροντιστήριον τη Κανί) είχαν καλά σχολεία και γά̤ τα κορίτσ̆α̤.  

Το μάσ̆ - Ήθη και έθιμα Αργυρουπόλεως Χαλδίας Πόντου/ Καθηγητάς και δα̤σκάλτς ‘ς σην αρχήν εφέρναν ασ’ Αθήνας και δασκάλτσας ασ’ σην Πόλ’. Οι Κανέτ και ‘ς σην Πόλ’ είχαν την «Φιλόπτωχον Αδελφότητα των Αργυρουπολιτών» όμπως ειχαν και ΄ς σην Τραπεζούνταν και ‘ς σο Κάν. Τα τεμέλα̤ της Φιλοπτώχου Αδελφότητος των Αργυρουπολιτών εσέγκεν ο μακαρίτης ο Γεώργιος Κυριακού Παπαδόπουλος ( ο Κυριακίδης ), αέτς έξαιραν ατόν ούλ’, με τη κυρού ατ’ τ’ όνομαν. Εκείνος (να σκουντουλίζνε τα χώματα το κείται), ετοπλάεψεν κι εκουρτάρεψεν ούλα̤ τα κειμήλα̤ τη Κανί και με τον καιρόν, τα παραπάν’ ασ’ εχρειάσκουνταν τ’ Εγκλησίας, καντήλας, σταυρούς, δίσκους, δισκοπότηρα, εξαπτέρυγα κ.τ.λ. επούλτσεν ατά κάπου 70 οκάδες ασήμα̤ και με την παράν ατούν εγόρασεν βερκιλία, μίλκα̤, μαγαζεία, φουρνία, κι οσπίτα̤ ‘ς σην Τραπεζούντα εθαρώ και ‘ς σην Πόλ’ γα̤ τα σχολεία τη Κανί. Εκείν’ τον καιρόν τ’ ασήμ’ είχεν τρανόν τιμήν, υστερνά όντας επολαέφτεν σ’ ασήμ’ τη Τρανοβολή, ερρούξεν πολλά η τιμή αθέ. ‘Σ σην Πόλ’ πολλά χρόνα̤ πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητος των Αργυρουπολιτών έτον ο μακαρίτης ο Μουζενίδης ο Γιώρτς. Έναν χρόνον, (‘σ σα 1898-1899 απάν’ αφκά) ασ’ σην Πόλ’ ο Μουζενίδης ο Γιώρτς, εσυμφώνησεν γα̤ το Κάν δύο δα̤σκάλτσες, αδελφοκόρτσ̆α, την Κορνηλίαν και την Βάσω, το λαόπν’ ατούν ενέσπαλα, συνούμ’ κ̆’ έρτς. Εκάτσαν ‘ς σο παπόρ κι έρθαν εξέβαν ‘ς σην Τραπεζούνταν. ‘Σ σην σκάλαν αφκά ‘σ σο Κιομπρούκ, επερίλαβεν ατς ο Σωκράτ’ εφένδης ο Μουμτζής – αβουκάτον – εκείνος έτον εκείν’ τον καιρόν ο πρόεδρον της Φιλοπτώχου Αδελφότητος των Αργυρουπολιτών ‘ς σην Τραπεζούνταν, είχ̆εν Τέλ’ (τηλεγράφημα ασ’ στην Πόλ’ ασ’ σον Μουζενίδη, ντο θα έρχουνταν οι δα̤σκάλεσες. Επέρεν ατς και τογρία έγκεν ατς ασ’ σο σπίτν’ ατ’, η μάνν’ ατ’ η Χατσή Σωτήρα κι η γαρή ατ’ η Σοφίτσα εκαλοσώρτσαν κι εδέχταν ατς. Κι ασο εκάτσαν 3-4 ημέρας ακεί, ο μακαρίτης Στάθιον καλόν κι εμνιατλήν Κατουρτσήν, κι έστειλεν ατς με το καλόν σ’ σο Κάν. ‘Σ σα τρία ημέρας απάν’ έρθαν εξέβαν ‘σ σο Κάν. Ηύραν τον Ε(μ)φοροταμίαν τη Σχολείονος. Εκείν τη χρονά̤ν Εμφοροταμίας έτον ο μακαρίτης ο Χατζή Γοργόρες ο Λαυρέντιον. Ο Πάταρον ο Στάθιον έρθεν κι επεσ̆εριτλά̤εψεν τα γομάρα̤ ατουν, ‘ς σο μαγαζήν τη Χατζή Γοργόρ’ κι επέρεν την Παράν τη Κυράς ατ’ κι εδέβαιν πλάν. Άρ’ άστ’ εκαλοσώρτσεν ατς ο Λαυρέντιον, κι εκέρασεν ατς απ’ έναν γιορτούν καφεσήν, κι έρθαν τα κορίτσ̆α ολίγον ‘ς σον ν’ αυτόν ατούν, εκούϊξεν τον Κελεμούρ τον Συμεών, εσκιτσ̆ιλούκ’ εποίνεν ‘ς σην πόρταν τα μαγαζή ατ’ εμπροστά κι είπεν ατόν να πέρ’ τα κορίτσ̆α̤ και να πάγνε ΄ς σο Λιβάδ΄σ’ οσπίτ’ν ατ’ γούλ να τερή κι ευρίκι ατς έναν οσπίτ’ να κάθουνται. Με τη σειράν ατς η Χατζή Φωστήρα πα εκαλοδέχτεν ατς με την χαράν και με το γέλως, εκούϊξεν το κορίτ’ς (η νύφη ατς η Μελπομένη κ̆’ έτον ‘ς σο σπίτ’ εκείν’ την ημέραν, επήγεν να ελέπ’ την μάνναν ατς, την Σοφίαν σ’ Αε-Θοδώρ’ την μαχαλάν, και θ’ εκλώσκουντον το βράδον) να φέρ’ ατς απ’ έναν γλυκόν κι από έναν κρύον – κρύον σ̆ουρούπ’ με τα παξιμάτα̤, κιντίιντς έτον, κι ένοιξεν το μισ̆αφίρ οντασήν κ’ εσέγκεν να γα̤σλαέβνε και ν’ απονεγκάσκουνταν ολίγον. Εβράδυνεν ο βραδυνόν, εκλώστεν κι ο Χατζή Γοργόρτς με το γυό̤̤ν ατ’ τον Γιάγκον ασ’ σο τσαρσήν, έρθεν κι η Μελπομένη ασ’ ση μάνναν ατς, έβαλαν την σουφράν κι εκάτσαν ούλ’ εντάμαν να τρώγνε, κι η νύφε η Μελπομένη εχουσμετλά̤βεν ‘ς σο τραπέζ’. Οι δα̤σκάλησες τερούν η νύφε κι καλατσέβ’, ίντιαν θέλ’ να λέη, εφτάει ισ̆μάρα̤. Κρίμαν ‘ς σο κορίτς νουνίζνε, λωλή θα έν’. ‘Σ σο τέλος ‘κ̆ι επόρεσεν να κρατίεται η Κορνηλία και κρυφά-κρυφά λέει ‘ς σην Βάσω: «Τι αμαρτία, τέτοια όμορφη κοπέλα να είναι κωφάλαλη!!!». Ετελείωσεν το φαγίν ο Χατζή Γοργόρτς κι η Χατζή Φωστήρα εκαλονύχτησαν κι επήγαν απέσ’ σ’ οσπίτ’ ‘ς σο εικονοστάσην εμπροστά να δα̤βάζ’νε τ΄απόδειπνα και να πάγνε κοιμούνταν. Επέμνεν ο Γιάγκον κι η Μέλπω με τοι μισ̆αφίρτς. Ατότε η Μέλπω ερώτεσεν τον Γιάγκον που να στρών’ τα κορίτσ̆α̤ να κοιμούνται κι εκείνα και να ησυχάζνε. Εχπαράγαν κι εχάθαν οι δα̤σκάλτσες. Μωρή Βάσω, φωνάζει η Κορνηλία, αυτή μιλά, δεν είναι μουγκή!!! Ο Γιάγκον και η Μέλπω ελιγώθαν ασ’ σα γέλτα! Ατότε εκάτσαν με τα κορίτσ̆α̤ κι εξιστόρτσαν ατς τ’ ατέτα̤ τη Κανί, τα ποντιακά τ’ ατέτα̤. Η νύφε σουμά ‘ς σον πεθερόν ατς και ‘ς σην πεθεράν ατς κ̆ι καλατσέβ’. Θα δα̤βαίνε πέντε δέκα χρόνα̤, θ’ εφτάει τρία – τέσσερα παιδά̤ κι υστερνά θα καλατσέβ’ μόνον την πεθεράν. Πολλοί νυφάδες έρχουνται και περούν την ζωήν ατούν κι αποθάνε και ακομάν τον πεθερόν κ̆ι καλατσέβνε, «νύφες λαλίαν κ̆ι θα ακούω» έλεγαν οι πεθεροί. Και ‘ς σα χωρία ακόμαν κι ατώρα, είπαν η νύφε τρώει χώρα̤ με τα παιδία, με τοι μειζοτέρ’ τς ‘κ̆ι κάθεται ‘ς σο φαγίν. Στην επαρχία της Χαλδίας, αλλά και σε άλλες περιοχές του Πόντου, επικρατούσε ένα παλιό έθιμο το μάσ̆ (εκ του ρήματος μασοκρατώ, παράγωγο από το ρήμα μάχομαι = θυμώνω). Σύμφωνα με αυτό το έθιμο, οι νύφες δεν επιτρεπόταν να μιλήσουν στην πεθερά και στον πεθερό και ακόμα στα μεγαλύτερα αντραδέλφια και αντραδέλφες, όπως και οι άλλες νύφες στην πρώτη νύφη του σπιτιού. Πολλές φορές έζησαν και πέθαναν νυφάδες χωρίς να ανταλλάξουν λέξη με τους παραπάνω, αλλά ακόμα και με τους μειζοτέρτς του συγγενικού περιβάλλοντος του γαμπρού, χωρίς να διακόψουν δηλαδή το μάσ̆. “Νύφες λαλία ‘κ̆ι θέλω να ακούω” έλεγαν οι πεθεροί και πεθερές. Το μέτρο αυτό της σιωπής είχε την αιτιολογία του μέσα σε αυτή τούτη την υπόσταση της πατριαρχικής ποντιακής οικογένειας. Ήταν ένα μέτρο αυτοπροστασίας της οργανικής ενότητας της, ένα μέτρο αυτοάμυνας. Με τις πολλές νυφάδες που συγκατοικούσαν στο ίδιο σπίτι ο κίνδυνος συγκρούσεων και παρεξηγήσεων ήταν μεγάλος και η ησυχία και η ενότητα της οικογένειας μπορούσαν να κλονιστούν συθέμελα από μια άτυχη κουβέντα. Αργότερα, όταν χαλάρωσε ο πατριαρχικός χαρακτήρας της ποντιακής οικογένειας, το μάσ̆ μετέπεσε σε μια απλή συνήθεια απονομής σεβασμού στους μειζοτέρτς της οικογένειας. Τελευταία χρόνια πάντως κατάντησε απλώς τύπος εμμονής στα πάτρια και περιορίστηκε η διάρκεια του μάσ̆ σε μία ή δύο εβδομάδες.

Λεξιλόγιο:
-Κουρεύω = στρώνω – χτίζω – κατασκευάζω
-Κάν – Κάνιν – Κάνις = παλιά ονομασία της Αργυρούπολης
-Τεμέλα̤ = θεμέλια
-Τοπλαεύω = μαζεύω, συγκεντρώνω
-Κουρταρεύω – γουρταρεύω = σώζω, γλιτώνω
-Σκουντουλίζω = μοσχοβολώ
-Αδελφορότσ̆α = ξαδέλφες – ή αδελφών παιδία
-Αντραδέλφια = τα αδέλφια του άντρα – του γαμπρού
-Αντραδέλφες = οι αδελφές του άντρα – του γαμπρού
-Μειζοτέρ’ = μειζότεροι ή μειζέτεροι = οι πρεσβύτεροι, οι μεγαλύτεροι ηλικιακά
-Νυφάδες = νύφες

Το μάσ̆ - Ήθη και έθιμα Αργυρουπόλεως Χαλδίας Πόντου - Π. Σαλαπασίδη Υψηλάντη Ποντιακή Εστία τεύχη 19-20 Θεσσαλονίκη 1951.

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com 

Add comment